နံၣ်ခံကယၤတၢ်လဲၤခီဖျိဒီး
ဆူညါတစိၤတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိ
ဒိကနၣ်ကွဲၤဒၢကလုၢ် မ့တမ့ၢ် ဖးလၢလံာ် ဘၣ်ထွဲ ကညီအတၢ်လဲၤခီဖျိဒီး ပတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိဆူညါလၢကီၢ်သူလ့ၤအဂီၢ် Print Friendly PDF
ဒိကနၣ် ကွဲၤဒၢကလုၢ် အကူာ်(၁) Listen to podcast in Karen(Sqaw) - Part 1 [29:11 min]
အကူာ်(၂)
ဒိကနၣ် ကွဲၤဒၢကလုၢ် အကူာ်(၂) Listen to podcast in Karen(Sqaw) - Part 2 [25:52 min]
လံာ်ဆီရဲၣ်တဘ့ၣ်အံၤအပူၤ ယကတဲဘၣ်ယပှၤကလုာ်လၢ ယတၢ်ဆိကမိၣ်ဘၣ်ထွဲ နံၣ်ခံကယၤ ကညီဖိအတၢ်လဲၤခီဖျိ ဒီးခါဆူညါ အနံၣ်ယဲၢ်ဆံ အတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိန့ၣ်လီၤ.
တၢ်အၢၣ်လီၤထွဲ - တၢ်ကွဲးတယုၢ်အံၤ မ့ၢ်ပှၤတဂၤအတၢ်ထံၣ်အတၢ်ဆိကမိၣ် ဘၣ်ဆၣ် ပှၤအါဂၤဟ့ၣ်ကူၣ်ဘှီဘၣ်မၤလိၤစၢၤအဃိ ယအၢၣ်လီၤစံးဘျုးဘၣ်ပှၤကိးဂၤလၢ အတၢ်မၤသကိးန့ၣ်လီၤ.
ပကွၢ်ကဒါက့ၤ နံၣ်ခံကယၤလၢလဲၤပူၤကွံာ်, ပပှၤကလုာ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီန့ၣ် ဟဲဒီးအသမူအသကိး အသိးန့ၣ် ကလုာ်တၢ်လီၤတသြူးစ့ၢ်ကီး ဟဲပိာ်လိာ်အခံဒီး ဒ့ၣ်ဒီးဖိန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဂ့ၤဟဲဒီးအသကိး, တၢ်အၢဟဲဒီးအသကိးလီၤ.
ပှၤကလုာ်တဖၣ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢ သူၣ်လီၤဆီလီၤအသးန့ၢ် လဲၤထီၣ်လဲၤထီ မဲာ်ဘျ့နါဆှီဒီး လဲၤတလၢကွံာ်ပှၤ, ဘၣ်ဆၣ် ယထံၣ်ဘၣ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်အမဲာ်ဖံးခိၣ်န့ၣ် ပှၤကလုာ်တဖၣ်န့ၣ် တဖၠဲးလီၤဆီန့ၢ်ကညီဖိဘၣ်.တၢ်လၢအလီၤဆီန့ၣ်ကအိၣ်ဒၣ် တၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးဒီး တၢ်ရိၣ်ဖှိၣ်ကရၢကရိလိာ်သးန့ၣ်လီၤ. ခါဆူညါအဂီၢ် ပကကွၢ်စိဆိကမိၣ်သကိး တၢ်လၢပကြၢးမုၢ်လၢ်မံမိၢ်တိဖျိဂုာ်ကျဲးစၢး သူၣ်လီၤဆီလီၤပသးဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. တချုးပစံးသကိးတၢ်လၢခါဆူညါအဂ့ၢ်န့ၣ် ပကကွၢ်ကဒါက့ၤတၢ်လဲၤပူၤကွံာ် တဆံးတက့ၢ်ဒီးပဲာ်ထံနီၤဖးက့ၤ ပတၢ်အိၣ်သးခဲအံၤ.
၁၈၂၄-၂၀၂၄, တၢ်ဆီတလဲဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်လၢ ကညီကလုာ်ထံၣ်ဘၣ်န့ၣ် အိၣ်လံအနံၣ်ခံကယၤ(၂၀၀)လံ. ဖဲ ၁၈၂၄ ကိၤလၤဝါပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ် စးထီၣ်ဒုးလိာ်အသးဒီး ကီၢ်ပံၤယီၤစီၤပၤ အခီၣ်ထံးတၢတဘျီဝံၤဒီး တၢ်ဆီတလဲလၢကညီကလုာ်ထံၣ်ဘၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်ဒ်သိးဖံဖုလၢပျၢၤထံၣ်ဘၣ်လၢၤဘၣ်. တၢ်ဆီတလဲလၢအအိးသပှၢ်ကွံာ် ကီၢ်ပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်န့ၣ် အိးသလၣ်ထီၣ်စ့ၢ်ကီး ကညီကလုာ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်လဲၤခီဖျိအနံၣ်ခံကယၤအံၤ တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤဒ်အခီၣ်ထံးတပတီၢ် ကညီကလုာ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ ဒီး အပူၤကွံာ် ၇၅နံၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ကညီတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤတၢ်ဂာ်သွံၣ်ဂာ်စီၤ တၢ်အီၣ်မဲာ်ထံမဲနိ တၢ်သးအုးသးကး တၢ်သူၣ်ဆံးသးဆံး တၢ်မဲာ်ဖ့နါဖ့န့ၣ်လီၤ. ပမ့ၢ်ဒွးကညီကလုာ်အကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် စးထီၣ်လၢ၁၉၄၂ဖဲ ပှၤယပၣ်ဖိဟဲနုာ်လီၤ ဆူကီၢ်ပံၤယီၤပူၤဃုာ်ဒီးဘံၣ်အၣ်အ့ၣ်ဒီး မၤဒၢၣ်ကညီဒူသဝီ စးထီၣ်လၢ မုၢ်ထီၣ်ဖၣ်ပူၣ် တုၤမုၢ်နုာ်ထံထၣ်စွ့န့ၣ် စုကဝဲၤတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤအံၤ ၇၅နံၣ် တကးလၢၤဘၣ်. အိၣ်လံလွံၢ်စိၤယဲၢ်စိၤလံန့ၣ်လီၤ.
စးထီၣ်ဖဲ ကိၤလၤဝါ မၤန့ၢ်ပၢ ကီၢ်ပံၤယီၤလာ်ခီလံၤလံၤ ပှၤကလုာ်လၢ တတူၢ်လိာ်ကိၤလၤဝါတၢ်ပၢတဖၣ် မၤဒၢၣ်မၤဆါကညီဒူသဝီ, ဒွဲၣ်အူကညီဘုဖီလၢန့ၣ်လံၤလံၤလံအဃိဒီး စုကဝဲၤ တၢ်ဘၣ်ဂံာ်ဂုာ်န့ၣ် စးထီၣ်အသး လၢန့ၣ်လံၤလံၤလံန့ၣ်လီၤ.
နံၣ်လၢအကယၤလံ ဘၣ်ဆၣ်ပတၢ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် တဝံၤဒံးဘၣ်. ပတလီၤမၢ်စ့ၢ်ကီးဒံးဘၣ်ဒီး ပတုၤလီၤဆူလၢကျဲဖးဒ့လံ. ပဝံၢ်ထီၣ်ပခိၣ် ပကွၢ်စိဃီၤတၢ်ယံၤယံၤ ပှဲၤဒီးတၢ်မုၢ်လၢ်ဒံး လၢ နံၣ်၂၀၂၄ ကမ့ၢ်နံၣ်လီၤဆီလၢ တၢ်ဆီတလဲအတြဲၤအိးထီၣ်အသးလၢကီၢ်သူလ့ၤအတၢ်မံမိၢ် ကဘၣ်လၢပှဲၤထီၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
၁၈၂၆ နံၣ် ကိၤလၤဝါ အံးစ်အ့ဒံယၤခီပနံာ် (East India Company)မၤန့ၢ်ပၢရခၢၣ်ကီၢ်ဒီး တနီသရံၣ်ကီၢ်စးထီၣ်လၢဃိၣ်လိာ် အလာ်ခီဝံၤန့ၣ် အမဲရကၤ မံးၡၢၣ်နရံၣ်တဖၣ် ဟူးဂဲၤအါထီၣ်လၢတၢ်သးခုကစီၣ်တၢ်မၤ လၢကီၢ်ပံၤယီၤလာ်ခီဒီး, ဒ်သိးကညီဖိကသ့ကွဲးသးဖးက့ၤအကျိာ်အဂီၢ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲကညီလံာ်မဲာ်ဖျၢၣ် (၁၈၃၀)လၢ တၢ်သူအီၤတုၤမုၢ်မဆါတနံၤအံၤ ဒ်တၢ်ကွဲးတယုၢ်အံၤအပူၤ လံာ်မဲာ်ဖျၢၣ်တဖၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ. မံးၡၢၣ်နရံၣ်တဖၣ် သူၣ်ထီၣ်တီၤကၠိတဖၣ်ဒီး ကညီဖိစးထီၣ်မၤန့ၢ်ဘၣ် ကူၣ်သ့ပီညါလၢကီၢ်မုၢ်နုာ် ဃုာ်ဒီး ကီၢ်မုၢ်နုာ်အတၢ်စူၢ်တၢ်နာ်, အတၢ်ဆိကမိၣ်ပီညါ ဃုာ်ဒီးအတၢ်သကဲာ်ပဝးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တချုးစုကဝဲၤတၢ်ပၢၢ်ဆၢအိၣ်ထီၣ်ဒံးဘၣ် ၇၅နံၣ်(၁၈၇၄နံၣ် ဆၢကတီၢ်), ဖဲအပူၤကွံာ်အနံၣ် ၁၅၀န့ၣ် ကညီကလုာ်ထံၣ်ဘၣ် ကလုာ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ အဒိၣ်ကတၢၢ် လၢကျဲသၢဘိန့ၣ်လီၤ.
တၢတမံၤန့ၣ် တၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ် တၢ်အီၣ်ကုးအီပှဲၤအတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ (progress in economic prosperity). ခံမံၤတမံၤန့ၣ် ပီညါကူၣ်သ့တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီဃုာ်ဒီး တၢ်နုာ်လီၤမၤတၢ်လၢ ပဒိၣ်ဝဲၤကျိၤဝဲၤဒ့ တၢ်ပၢတၢ်ပြးအပူၤ (progress in education and civil services), ဒီး သၢမံၤတမံၤန့ၣ် တၢ်ပိၢ်ထီၣ်ဖးထီၣ်လၢကလုာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး (progress in political awakening)တဖၣ် န့ၣ်လီၤ.
မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် တၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ပှၢ်ထီၣ်
ဖဲ ၁၈၆၉နံၣ် စူးအဲးကဘီထံကျိၤ(Suez Canal)တၢ်အိးထီၣ်အီၤဝံၤအခါန့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်ကူလဲၢ်မၤကၤလၢ အ့ၡၢၣ်ကီၢ်မုၢ်ထီၣ် ဆူယူရပၤကီၢ်ဒိၣ် ကဘီထံတၢ်လဲၤတၢ်က့ၤ ဖုၣ်လီၤအမံၤလာ်ယဲၢ်ကထိဘျဲၣ် ဒီးတၢ်ဆၢကတီၢ်စှၤလီၤကွံာ်ဝဲ သၢလါလွံၢ်လါ ခီဖျိလၢ ကဘီတဖၣ်တလိၣ် လဲၤခီဝးတရံး အၣ်ဖရံၣ်ကးကီၢ်ဒိၣ်လၢၤဘၣ် အဃိန့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ် ကီၢ်ပံၤယီၤအပူၤ ဘုဟုတဖၣ်အပှ့ၤဂ့ၤထီၣ် ဒီး ကညီဖိလၢ ထံထၣ်စွ့တဖၣ်အိၣ်ဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ကပံာ်, မ့ၢ်စံာ်ပှဲၤကစၢ်တဖၣ်အဃိ ကဲဒိၣ်ကဲထီအီၣ်အိၣ်အီအိၣ်ထီၣ်ဝဲ ချ့သဒံးန့ၣ်လီၤ.
တချုးဖဲ စူအဲးကဘီထံကျိၤအိးထီၣ်ဒံးဘၣ် နံၣ်၁၈၅၂န့ၣ် အဲကလံးပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်ဒုးလိာ်အသးဒီး ပယီၤအစီၤပၤ ခံဘျီတတဘျီဝံၤဒီးဟံးန့ၢ်ပၢကီၢ်ပံၤယီၤလာ်ခီအခါန့ၣ်ပၢဝဲလၢ တၢ်ဒိၣ်ကျိၣ်စ့ကစၢ်သနူ (capitalism)ဒီးဟ့ၣ်ဝဲတၢ်သဘျ့လၢ ပှၤကဖံးအီၣ်မၤအီၣ်တၢ်အဃိ ပှၤလၢကီၢ်ပံၤယီၤထးခီ ဟဲလီၤဃုဖံးဃုမၤတၢ် ဆူဝ့ၢ်တကူၣ်ဒီး ထံထၣ်စွ့အါထီၣ်န့ၣ်လီၤ. အဂၤတမံၤန့ၣ် ပှၤကလုာ်လၢကီၢ်ပံၤယီၤထးခီတဖၣ် ကပူၤဖျဲးဒီး ပယီၤစီၤပၤအတၢ်မၤနၢၤအီၣ်ဃီၢ်အဂီၢ် ဟဲလီၤဃုဖံးဃုမၤတၢ် ဆူအဲကလံးအတၢ်ပၢအပူၤန့ၣ်လီၤ.
အဲကလံးတၢ်ပၢအဖီလာ် ကီၢ်ပံၤယီၤဘုဟုဟးထီၣ်အါ ဒီးတုၤဖဲ ၁၉၂၀နံၣ်န့ၣ် ကီၢ်ပံၤယီၤန့ၣ် တၢ်ကိးအီၤလၢ “ဟီၣ်ခိၣ်မ့ၤသပၢၤ” မ့ၢ်လၢအကဲ ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ ဘုဟုဟးထီၣ်အါကတၢၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢအဃိန့ၣ်လီၤ. အကလီၤဂာ်ဒ ်ဆၢကတီၢ်ခဲအံၤ ကီၢ်ကၠီၣ်တဲၣ် မ့ၢ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢ အဆှၢဆါဟုသးဆူဟီၣ်ခိၣ်ဒီတဘ့ၣ်အသိး န့ၣ်လီၤ.
ယူရပၤကီၢ်ဒိၣ်အပူၤ ပှၤသးလီအီၣ်ဘၣ်ကီၢ်ပံၤယီၤဟုသးအဃိ ဘုဟုအပှ့ၤဂ့ၤဒီး ပှၤမၤတၢ်ဖိလၢ ကီၤလၤသူကီၢ် ဒီးကီၢ်ပံၤယီၤထးခီတဖၣ် ဟဲလီၤမၤတၢ်ဆူ ကီၢ်ပံၤယီၤလာ်ခီ လၢကညီအစံာ်အကျိးတဖၣ်အပူၤဒီး ကညီဖိလၢထံထၣ်စွ့တဖၣ်ကဲဒိၣ်ထီၣ်, ဒီးအိၣ်မူကွၢ်လိ ကီၢ်မုၢ်နုာ်, လူၤထီၣ်ခူဖိဝ့ၢ်ဖိ အလုအလၢ် တုၤဒၣ်လဲာ်လၢ ကွၢ်အံၤကွၢ်ဆံးက့ၤကညီဖိလၢ ဒူသဝီလၢကစၢၢ်ကျါ, ကညီဖိ လၢတၢ်ပၢၤခိၣ်တဖၣ် ကဲထီၣ်ပှၤခရံာ်ဖိဒီး ကွၢ်တလီၤက့ၤ မိၢ်လုၢ်ပၢ်လၢ်အတၢ်စူၣ်တၢ်နာ်ဒီး ကညီဖိအတၢ်အိၣ်မူ အတၢ်ဆဲးတၢ်လၤထူလံၤ လၢအမ့ၢ် တၢ်အီၣ်ဃဲၤအီၣ်ဘှး, တၢ်လုၢ်တၢ်ပာ်, တၢ်ဒုၣ်တၢ်ထု, တၢ်ပာ်ကဲသ့ၣ်ခိၣ်မုၢ်ဃါ ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်,တၢ်ပီှၢ်ကျိၣ်အူကွဲၤ, ဒီး တၢ်အိၣ်မူလၢ ပှၤကလုာ်မုာ်လၤသးဖှံတ့ၢ် လၢနံၣ်လၢအကထိတဖၣ်န့ၣ် တၢ်တပာ်ကဲက့ၤအီၤလၢၤဘၣ်. တၢ်ထံၣ်တၢ်ဆိကမိၣ် ဒ်သိးအံၤတဖၣ်တုၤဖိစိၤလံၤစိၤန့ၣ်ပိာ်ထွဲအခံဒံးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီလၢ ပီညါကူၣ်သ့ဒီး ပဒိၣ်ဝဲၤကျိၤ
ကိၤလၤဝါမံးၡၢၣ်နရံၣ်တဖၣ်ထံၣ်ဝဲ ကညီဖိတဖၣ်ဒ်အမ့ၢ် ပှၤလီၤမံၤ, အိၣ်မူထိၣ်ဝံၤအိၣ်လီၤဆီမံၤ အဃိ ဟဲစိာ်နုာ်လီၤတၢ်သးခုကစီၣ် ဒီးသူၣ်ထီၣ်ကၠိသူၣ်ထီၣ်ကီၣ် လၢ ကအုၣ်က့ၤခီၣ်က့ၤ ကညီဖိတဖၣ်လၢ တၢ်ခံးတၢ်နၤ တၢ်မဲာ်ဖ့နါဖ့အပူၤန့ၣ်လီၤ.
မံးၡၢၣ်နရံၣ်ပှၤစိာ်တၢ်သးခုကစီၣ်တဖၣ် သူၣ်ထီၣ်မံးၡၢၣ်နရံၣ်ကၠိတဖၣ် လၢထံထၣ်စွ့, တုၤလၢကလံၤစိးမုၢ်ထီၣ်တီအူ လၢၢ်ဒိၣ်ဆီထံး ကစၢၢ်ဂံၢ်ထံးအဃိဒီး ကညီကလုာ် လၢလာ်လၢထး န့ၢ်ဘၣ်ကီၢ်မုၢ်နုာ်အတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ဒီး လဲၤမၤလိဘၣ်တၢ်ဆူ ယူၤရပၤအမဲရကၤ ဒီးမ့ၢ်ပှၤ န့ၢ်ဘၣ်တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အဆိကတၢၢ် လၢကီၢ်ပံၤယီၤကလုာ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
မံးၡၣ်နရံၣ်အတၢ်ဘျးစဲအဃိ ပှၤလၢအလဲၤမၤလိတၢ်အဆိကတၢၢ် ဆူကီၢ်မုၢ်နုာ် မ့ၢ်ကညီတၢ်သၣ်ဆိထံၣ်သၣ်ပၠၣ်(Theodore Thanbyah)လၢအဖျိထီၣ်ကၠိလၢ ရီးခၠဲးစထၢၣ်ဖၠၣ်စိမိၤ(University of Rochester, New York - Class of 1871 ),ဒီးလၢခံတစိၤ ပိာ်ထီၣ်အခံန့ၣ် စၣ်စံၣ်ဖိ (Sir San Crombine Poe)လၢ အဖျိထီၣ်ကသံၣ်သရၣ်ခီလ့ၣ်ကၠိလၢ အဲၣ်လဘၣ်နံၣ် (Albany Medical College, New York - Class of 1893)ဒီးမ့ၢ်ကညီအဆိကတၢၢ်လၢ နုာ်လီၤမၤတၢ်လၢ ကီၢ်ပံၤယီၤအဲကလံးဘျီၣ်ဒိၣ် ဒီးကွဲးလံာ်ကွဲးလဲၢ်(Burma and the Karens)တိဖျိတၢ်လၢ ကညီဖိကအိၣ်ဘၣ်ဒီးအထံအကီၢ် ကလုာ်အတၢ်သဘျ့အိၣ်ဒီးအသူးအသ့ၣ် ကအိၣ်ဘၣ်လိာ်ဖိးမံ ဒီးကလုာ်တဖၣ်အဂီၢ် န့ၣ်လီၤ.
၁၉၂၀ ကၠၢးဒ်စၢၣ်ခီလ့ၣ်ကၠိ(Judson College) လၢအပာ်ဖှိၣ်က့ၤအသးဒီး အဲကလံးပဒိၣ်ဖၠၣ်စိမိၤဒီး ကဲထီၣ်က့ၤဝ့ၢ်တကူၣ်ဖၠၣ်စိမိၤန့ၣ် အစးထီၣ်အသးလၢ ခရံာ်ဖိခီလ့ၣ်ကၠိ (Christian College) လၢမံးၡၢၣ်နရံၣ်တဖၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒီးအခီၣ်ထံးန့ၣ် ပှၤကၠိတဖၣ်အိၣ်ဒၣ်ကညီဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ခီလ့ၣ်ကၠိအဝဲအံၤ တၢ်သူၣ်လီၤန့ၣ် တၢ်ကွၢ်ဒိအီၤဒ် ခ့ပရ့းဖၠၣ်စိမိၤ (Cambridge University, UK)လၢ ကီၢ်အဲကလံးအပူၤအသိးန့ၣ်လီၤ. အလီၤဂာ်ဒ်သိး ဖဲပစိၤခဲအံၤ စ့ကဖီကလုာ်ဖၠၣ်စိမိၤ (National University of Singapore) သူၣ်လီၤဘျးစဲလိာ်အသး ဒီး န့.Tလၢအအိၣ်လၢအမဲရကၤကီၢ်စဲၣ်မဲးခ်စၢ်ခၠူးစဲး (Massachusetts Institute of Technology - MIT )လၢအဖျိးစိလၢ စဲးဖီကဟၣ်ပီညါထဲးကနီလီၢ်ကၠံၢ် အသိးန့ၣ်လီၤ.
မံးၡၢၣ်နရံၣ်ကၠိတဖၣ် ဒုးအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ကညီစၢၤသွဲၣ်တဖၣ်လၢ အပာ်ဒိၣ်တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ ဒီးတုၤလၢကိၤလၤဝါက့ၤဝံၤ ကညီစုကဝဲၤတၢ်ပၢၢ်ဆၢ တၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်အဆၢကတီၢ်ဒီး ပယီၤမီၤစိရိၤကးတံာ်ကွံာ်မံးၡၢၣ်နရံၣ်ကၠိတဖၣ်ဒၣ်လဲာ်, ကညီဖိတဖၣ်ပာ်ဒိၣ်ပီညါကူၣ်သ့, တုၤဖိစိၤလံၤစိၤ ဖဲပစိၤဒၣ်လဲာ် မိၢ်ပၢ်တဖၣ် ဆှၢဖိဆှၢလံၤလၢကၠိ, ကညီဖိလၢလာ်လၢထး ကရဲၣ်ကရီၣ် ဃုကျဲဒီးဒုးအိၣ်ထီၣ်ကၠိတဖၣ် န့ၣ်လီၤ.
ပီညါတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့လဲၤထီၣ်အသိး ကညီဖိတဖၣ် ကဲထီၣ်ကၠိသရၣ်သရၣ်မုၣ်, ကသံၣ်သရၣ်, ဝဲၤကျိၤဝဲဒ့ပဒိၣ်ပှၤမၤတၢ်ဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တုၤလီၤလၢစိၤလၢ ကိၤလၤဝါက့ၤပူၤဝံၤ အပူၤကွံာ်တစိၤဒၣ်လဲာ်န့ၣ် လၢဝ့ၢ်တကူၣ်တၢ်ဆါဟံၣ်ဖးဒိၣ်, ဝ့ၢ်တီအူတၢ်ဆါဟံၣ်တဖၣ်အပူၤ ပှၤကွၢ်ပှၢ်ဆါကသံၣ်သရၣ်,သရၣ်မုၣ်တဖၣ် အိၣ်ထဲကညီဖိန့ၣ်လီၤ. ကညီဖိအတၢ်ပာ်သး, သးလၢအအဲၣ်ဒိးမၤဂ့ၤမၤဘျုးပှၤဂၤန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ် ပှၤမၤတၢ်ဖိလၢ အဟ့ၣ်လီၤအသးလၢပှၤအါဂၤအဂီၢ်, ထံဖိကီၢ်ဖိကီၢ်ဖိအဂီၢ် န့ၣ်လီၤ.
သုးလီၢ်လၤစိကမီၤတပၤစ့ၢ်ကီး ကညီကလုာ် န့ၢ်ဘၣ် လီၢ်လၤခွဲးယာ်အါကတၢၢ် ဒ်အမ့ၢ်ပှၤလၢအသးတီ, အသးဒူ, ပာ်ကဲတၢ်သိၣ်တၢ်သီ, ပာ်ကဲတၢ်ကလုၢ်အဃိန့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၈၉၀နံၣ်န့ၣ် လၢအဲကလံးအသုးပူၤ ကီၢ်ပံၤယီၤဖိတဖၣ်အကျါ(၇၅)မျးကယၤန့ၣ်မ့ၢ်ဒၣ်ကညီကလုာ် န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ် ပယီၤကလုာ်န့ၣ် အနီၣ်ဂံၢ်အါဘၣ်ဆၣ် မ့ၢ်ပှၤလၢအိၣ်ပှိၤတ့ၢ်အစီၤပၤဒီး ထီဒါအဲကလံးအတၢ်ပၢအဃိ တၢ်တဒုးပျဲကဲအီၤလၢပဒိၣ်အသုးဘၣ်. ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်ဒုးဖးဒိၣ် တၢတဘျီအဆၢကတီၢ် ဖဲ ၁၉၁၄ နံၣ်အခါ တၢ်ပျဲနုာ်လီၤ ပယီၤကလုာ်ဆူပဒိၣ်သုးအပူၤ, ဘၣ်ဆၣ် ဖဲ ၁၉၂၅ နံၣ်န့ၣ် တၢ်ပာ်ပတုာ်က့ၤအီၤန့ၣ်လီၤ.
ဒီးတုၤလၢ အဲကလံးက့ၤ ဒီးဟ့ၣ်တ့ၢ်ကီၢ်ပံၤယီၤလၢ ပယီၤဖိအစုပူၤဒၣ်လဲာ် လၢကီၢ်ပံၤယီၤ ထံကီၢ်သုးမုၢ်ဒိၣ်အပူၤ လီၢ်လၤထီတဖၣ် မ့ၢ်ဒၣ်ထဲကညီဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကီၢ်ပံၤယီၤသုးရိၣ်မဲခိၣ်ကျၢၢ်အဆိကတၢၢ်စီၤစမံးဒိ (General Smith Dun)န့ၣ်မ့ၢ်ကညီ, လၢထံသုးကလံၤသုးအပူၤ လီၤလၤထီတဖၣ်စ့ၢ်ကီးမ့ၢ်ကညီဖိန့ၣ်လီၤ. ကလံၤသုးလီၢ်လၤထီကတၢၢ် စီၤကၠၣ်ဒိ န့ၣ်မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး ကညီကလုာ်န့ၣ်လီၤ. ကိၤလၤဝါန့ၣ်ကူၣ်တၢ်ထီဘိ ဒီး ကဒွးဝဲလၢ အမ့ၢ်ဟ့ၣ်တ့ၢ်ထံကီၢ်လၢ ပယီၤဖိအစုပူၤဒၣ်လဲာ် ကညီဖိကွၢ်ကျဲၤကဘၣ်ကစီဒီလီၤ. ဘၣ်ဆၣ်ကညီဖိအတၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးန့ၣ် အဲၣ်ဒိးပာ်ဖျါအသးဒ် အမ့ၢ်ပှၤသူၣ်ဂ့ၢ်သးဝါဒီးတဘျီဘျီတၢ်အိၣ်သးအဖီခိၣ် ထိၣ်အီပီအသးအိၣ်ဝဲစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
အဂၤတမံၤန့ၣ် ဖျါလၢ ကညီဖိတဖၣ်ဆိကမိၣ်ဝဲ မံးၡၢၣ်နရံၣ်လၢအသူၣ်ထီၣ်ကၠိဒီး ဝါဖံးလၢအဂဲၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲး ပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ကိၤလၤဝါတဖုဃီအသိးလီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်ဆီတလဲဒီး ကီၢ်အဲကလံးအပူၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်ဆိကမိၣ်ဆီတလဲအသးဒီး ဒီးလ့ၢ်ဘၢၣ်ပၣ်တံၣ် (Labor Party)နၢၤတၢ်ဖး(၁၉၄၅)ဒီး ပၢက့ၤတၢ်ဖဲတၢ်ဒုးဖးဒိၣ်ခံဘျီတဘျီဝံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲစီၤဘးအူကၠံဒီး ခၢၣ်စးတနီၤလၢ လဲၤစံးကတိၤကညီကီၢ်အဂ့ၢ်အခါန့ၣ်ဝံးစတၢၣ်ခၠၢးခၠ့ၣ်(Winston Churchill)မ့ၢ်န့ၢ်ပၢဘၣ်ဒံးကီၢ်အဲကလံးန့ၣ် ကညီဖိတဖၣ်ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်ကန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ဆီၣ်ထွဲအါတက့ၢ်လီၤ. ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ်ခၠၢးခၠ့ၣ်ဖီၣ်ဝဲ အီၣ်ဆါအခိၣ်နုာ်ဘၣ်ဒီး တမ့ၢ်ကဟ့ၣ်လီၤကြီ ကီၢ်ပံၤယီၤ ဒီတဘ့ၣ် ဆူပယီၤဖိအစုပူၤစ့ၢ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ် မ့မ့ၢ်ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ်အသီ ကလံမဲၣ်ကျၢၢ်အဲးတလံၣ်(Clement Attlee)န့ၣ် တသ့ၣ်ညါ ကညီဖိတၢ်မၤသကိးဃုာ်တၢ်ဒီး အဲကလံးသုးဘၣ်ဒီး အသးတစၢၢ်ဆၢစ့ၢ်ကီး ကညီဖိဘၣ်, ဒီးဖဲအီၣ်ဆါလဲၤဃ့ထံသဘျ့ကီၢ်သဘျ့အခါန့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤညီဝဲဒၣ်လီၤ.
ကီၢ်လၤဝါဟဲဒုးတၢ်ဒီးပယီၤအစီၤပၤ အိၣ်ဝဲသၢဘျီ လၢကမၤကတၢၢ်က့ၤ ပယီၤအစီၤပၤအတူၢ်ဒီး ဟံးန့ၢ်ကွံာ် ကီၢ်ပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ကိၤလၤဒီးပယီၤတၢ်ဒုးတၢတဘျီဒီး ခံဘျီတဘျီ(First Anglo-Burmese War-1824 and Second Anglo-Burmese War 1852) အပူၤ ပှၤဟဲဒုးတၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်အဲကလံးစီၤပၤအသုးမုၢ်ဒိၣ်ဘၣ်, အိၣ်ဒိၣ်ခီပနံၣ်(East India Company – EIC)အသုးဒီး ပယီၤစီၤပၤအသုး ဒုးလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.
ခီပနံၣ်အတၢ်တိာ်န့ၣ် တမ့ၢ်ကဟးသူၣ်ထီၣ်ထံကီၢ်(nation building)လၢကဂၢၤဖှိၣ်က့ၤပှၤကလုာ်တဖၣ်လၢထံကီၢ်အပူၤဘၣ်. မ့ၢ်ဒၣ်တၢ်မၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်လၢ အတၢ်ကူလဲၢ်မၤကၤအဂီၢ်ဒီး သူဝဲပှၤထူလံၤလီၢ်ကဝီၤဖိတဖၣ်လၢ ကဒီတဒၢန့ၢ် အတၢ်လၢတၢ်မၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ် (colonialism )အတၢ်ကဲဘျုးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်တဖၣ်ပၢဝဲကီၢ်လၤသူကီၢ်ဒီး ကီၢ်ပံၤယီၤ ဒ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်ဃီအသိး တုၤ၁၉၃၇နံၣ်အပူၤ အဃိအဲကလံးပၢလီၤဆီကီၢ်ပံၤယီၤန့ၣ် အိၣ်ဒၣ်စှၤနံၣ်န့ၣ်လီၤ. အသုးဖိတဖၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်ကိၤလၤဝါဖိခဲလၢာ်ဘၣ်. အါတက့ၢ် မ့ၢ်ဒၣ်ကလုာ်ဒူၣ်တနီၤလၢ ကီၤလၤသူကီၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်အစိၤန့ၣ် အံအၣ်စံၣ်(EIC)ကဲထီၣ်ခီပနံၣ်လၢအစိကမီၤဒိၣ်ကတၢၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢဒီတဘ့ၣ်ဒီး အသုးဖိအနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်အါတုၤလၢ ခံကလီၢ်ဃုကလး (၂၆၀,၀၀ဝ) လၢအအါန့ၣ် ကီၢ်အဲကလံးထံကီၢ်စီၤပၤအသုး ခံဘျီဒၣ်လဲာ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ(၁၈၇၄)နံၣ်န့ၣ် ခီပနံၣ်အဝဲအံၤ တၢ်ပာ်ပတုာ်ကွံာ်အီၤဒီး အဲကလံးပဒိၣ် ပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤက့ၤအီၤ လၢာ်လၢာ်ဆ့ဆ့န့ၣ်လီၤ. လၢသနူအဝဲအံၤအပူၤကျဲအိးထီၣ်အသးလၢ ကညီဖိတဖၣ် ကစိာ်ကဖီထီၣ်အသးလၢကျဲအါဘိ ဒီးကူၣ်သ့ပီညါန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဆီတလဲမိၢ်ပှၢ်လၢ ကညီကလုာ်ကျါ န့ၣ်လီၤ.
ကလုာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်ဘိၣ်ထီၣ်ဖးထီၣ်
ကညီကလုာ်တၢ်ကရၢကရိအဆိကတၢၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲကညီဒီကလုာ်ကရၢ(Karen National Association – KNA)လၢ ဘၣ်တၢ်ကရဲၣ်ကရီၣ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤလၢ သရၣ်ထံၣ်သၣ်ပၠၣ် လၢအဖျိထီၣ်ဖၠၣ်စိမိၤကၠိလၢ အမဲရကၤဝံၤအလီၢ်ခံစှၤနံၣ်န့ၣ်လီၤ. တချုးဖဲခ့ၣ်အဲၣ်န်အ့ၣ်အိၣ်ထီၣ်ဒံးအခါကညီဖိတဖၣ်အိၣ်မူဒ် ကလုာ်ဒူၣ်ဖိလၢအလီၤပြံလီၤပြါ ထံတအိၣ်ကီၢ်တအိၣ်အသိးဒီး တသ့ၣ်ညါလီၤ အသးဒ်အမ့ၢ် ကလုာ်ဖးဒိၣ်တကလုာ်ဘၣ်. တနီၤအိၣ်ကဒံၣ်ကဒၢအသးလၢ ဒူသဝီကစၢၢ်ကျါ, ဒီးတနီၤအိၣ်မူဒၣ်လၢပှၤဂၤတၢ်ပၢအဖီလၣ်ဒ် စိၤဆၢကတီၢ်ခဲအံၤ ဒ်ကလုာ်ဒူၣ်ဖိအတၢ်ပာ်သး(minority mindset) လၢ တဆိကမိၣ်ဝဲလၢ ကဘၣ်အိၣ်သဘျ့, ပၢလီၤဆှၢလီၤအသးသ့ဘၣ်ဒီး ဝံဃာ်ကလုာ်ဖုၣ် အတၢ်ဆိကမိၣ်ဒီး အသးဆံးအသးပျံၤတၢ် ဒီးပှၤဒီတကလုာ်တၢ်ထူၣ်ဖျဲးဒီးအတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီန့ၣ် တဆိကမိၣ်ဝဲလၢ တၢ်လၢကဘၣ်မၤဝဲစ့ၢ်ကီးန့ၣ်ဘၣ်.
ခဲၣ်အဲၣ်န်အ့ၣ်(KNA)လၢတၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤ ဖဲ ၁၈၈၁ ဒ်ပှၤတဝၢအတၢ်ကရၢကရိအသိး ဒီးလၢခံန့ၣ်မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ် လၢထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအဃိ ကဲထီၣ်တၢ်ကရၢကရိအဆိကတၢၢ်လၢ ကလုာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ် လၢအဲကလံးအဘီအမုၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
ကိၤလၤသူကီၢ် လၢအအိၣ်လၢကိၤလၤဝါအတၢ်ပၢဖီလာ်န့ၣ် ကိၤလၤသူဖိတဖၣ်(ပှၤအ့ဒံယါဖိတဖၣ်)ဒုးအိၣ်ထီၣ်(Indian National Congress - INC)ဖဲ ၁၈၈၅ လၢကဂၢၤဖိှၣ်က့ၤ ပှၤကိၤလၤသူဖိတဖၣ်ခဲလၢာ် (Pan-Indian)န့ၣ်လီၤ. ကိၤလၤသူဖိတဖၣ် မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်လၢ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတုၤလၢ မဟးတမးကၢ်တံၢ် (Mahatma Gandhi)တီခိၣ်ရိၣ်မဲဝဲ ကိၤလၤသူထံဖိကီၢ်ဖိခဲလၢာ်လၢ ထံကီၢ်တၢ်သဘျ့အဂီၢ် စးထီၣ်ဖဲ ၁၉၂၀နံၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်ပယီၤကလုာ် ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်ကရၢကရိတဖၣ်စးထီၣ်အသးလၢ ခ့ၣ်အဲၣ်န်အ့ၣ်(KNA)အိၣ်ထီၣ်ဝံၤ လၢခံတစိၤမး န့ၣ်လီၤ. ပယီၤဖိဒုးအိၣ်ထီၣ် (YMBA)ဖဲ ၁၉၀၀နံၣ်ဒီး တိးပမၢ်အစံအယိ(Dobama Asiayone -Thakin)ဖဲ ၁၉၃၀အဃိ လၢထံရူၢ်ကီၢ်သဲး န့ၣ် ကညီဖိလဲၤလၢညါလၢကိၤလၤသူဒီး ပယီၤဖိတဖၣ်အမဲာ်ညါ တစိၤဒီးခံစိၤညါန့ၣ်လီၤ.
ဖဲ(၁၉၀၀)အဆၢကတီၢ်န့ၣ် ကီၢ်လၤသူကီၢ်အပှၤနီၣ်ဂံၢ်အိၣ် အကကွဲၢ်ခံကယၤဘျဲၣ် အခါ ပှၤကညီဖိတၢ်ဂံၢ်အပှၤနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်ဒၣ် ခံကကွဲၢ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်လၢထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်ကရၢကရိလီၤသးန့ၣ် ကညီကလုာ် လဲၤလၢညါလၢ ပှၤလၢအနီၣ်ဂံၢ်အါန့ၣ်အီၤအဘျီလၢအကယၤန့ၣ်လီၤ.
ခ့ၣ်အဲၣ်အ့ၣ်(KNA)ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်န့ၣ် လၢခံ ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်က့ၤ ကညီဒီကလုာ်စၢဖှိၣ်ကရၢ (Karen National Union)ဖဲ၁၉၄၇ ဖဲလၢဟီၣ်ခိၣ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး ဒီးထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤအတၢ်အိၣ်သးဂ့ၢ်ဂီၢ်အူ တၢ်လိၣ်ဘၣ်အဖီခိၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးုNွ့တီခိၣ်ရိၣ်မဲတ့ၢ်ကညီထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတစိၤဘၣ်တစိၤ,ဒီးကလုာ်တဖၣ်အမဲာ်ညါ လဲၤတ့ၢ်လၢညါဒ် ဖိဝဲၢ်ကိတၢ်ပၢၢ်ဆၢအတၢ်ကရၢကရိအသိး ဒီးဂၢၤဖှိၣ်က့ၤ ကလုာ်ဒူၣ်တဖၣ်အတၢ်ပၢၢ်ဆၢ လၢ ကီၢ်ပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ဖိဝဲၢ်ကိအံၤ မှံၤတုာ်ပှၢ်တီၤ အကမျိၤလီၤဒီး အထံရူၢ်ကီၢ်သဲးကဒုကယီၣ်, အါစုအါဘျီ တၢ်တီတၢ်တြၢ်န့ၣ်နီၤဝဲတဘၣ်ဘၣ် ဒီးလၢထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤန့ၣ် အနၢ်တလိၤအဃိ ဘၣ်ကတိၤ အိၣ်ဝဲစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
လၢညါတစိၤကညီခိၣ်နၢ်တဖၣ် အိၣ်ဒီးဟီၣ်ခိၣ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်, ဘီမုၢ်တဖၣ်အတၢ်သူၣ်လီၤအသးန့ၣ်ဖျါလၢ အတၢ်စံးတၢ်ကတိၤအတၢ်ကွဲးတဖၣ် လၢဆဲးလၤအပတီၢ်ဂ့ၤ ဒ်အန့ၢ်ဘၣ် တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့အပတီၢ် အသိးန့ၣ်လီၤ. ခိၣ်နၢ်လၢညါတဖၣ် လဲၤပူၤကွံာ်ပှၤလၢာ်ဃၣ်ဃၣ်ဝံၤပှၤတစိၤလဲၤဒီး ပှၤတစိၤဟဲမၤပှဲၤက့ၤ အလီၢ်တပှဲၤလၢၤဘၣ်န့ၣ် ကမ့ၢ်လၢ တၢ်ဒုးတၢ်ယၤအဃိဧါ, တၢ်ခဲွးတၢ်ယာ်လၢ အကမၤလိဃုသ့ၣ်ညါတၢ် လီၤမၢ်ကွံာ်အဃိန့ၣ်ဧါ. ခိၣ်နၢ်လၢညါ အိၣ်ဒီးဆၢကတီၢ်လၢအကစိာ်ကဖီထီၣ်အတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်, သူၣ်ထီၣ်အသးခီၣ်ၡ့ၣ်, တၢ်သူၣ်တီသးရၤအိၣ်ဒီးကလုာ်အသးခီၣ်ၡ့ၣ်, အိၣ်ဒီးတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိ လၢကလုာ်အဂီၢ် ဒ်ပှၤကလုာ်ကဆၢထၢၣ်လၢအခီၣ် လဲၤထီၣ်လဲၤထီ လၢဟီၣ်ခိၣ်အမဲာ်ညါ, တုၤလၢအသူၣ်လီၤ အထံအကီၢ်တၢ်စံၣ်ညီၣ်ပၢလီၤသး လၢအပူၤဖျဲးဒီး ကလုာ်ဂၤအတၢ်မၤတံာ်တာ် အတၢ်လုၢ်ဘၢဒိၣ်စိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲလၢ ၁၉၃၇နံၣ်အပူၤ ကညီခိၣ်နၢ်တဖၣ် အထံရူၢ်ကီၢ်သဲးပၣ်တံၣ်ကရူၢ်ကရၢတဒံးသိးဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ် လၢအပှၤကလုာ်အဂီၢ် ထိၣ်ဃူအသးဒီး သ့ရဲၣ်ကျဲၤတၢ်ဒီးပှၤကလုာ်ဂၤခိၣ်နၢ်လၢ ကီၢ်ပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်အပူၤအဃိ အဲကလံးကီၢ်ပံၤယီၤဘျီၣ်ဒိၣ် ပာ်ပနီၣ်ကညီနံၣ်ထီၣ်သီ ဒ်နံၤသဘျ့အသိးန့ၣ်လီၤ. ကညီနီၣ်တယၢ်လၢ တၢ်သူအီၤတုၤဖိစိၤလံၤစိၤလၢ ကညီဒီတကလုာ်အကျါ တုၤခဲကနံၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ခ့ၣ်အဲၣ်န်အ့ၣ်အတၢ်ရဲၣ်ကျဲၤတီခိၣ်ရိၣ်မဲဒီးအတၢ်ဟ့ၣ်သါ လၢအဂၢၤဖှိၣ်က့ၤကညီကလုာ်န့ၣ်လီၤ. နံၤသဘျ့ လၢကီၢ်ပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်အပူၤ ဒ်သိးကညီနံၣ်ထီၣ်သီန့ၣ် ထဲဒၣ်ကညီတကလုာ်မၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ကညီခိၣ်နၢ်လၢညါတဖၣ် အတၤလၣ်ဒီးတၢ်ထိၣ်ဖှိၣ်ဃူးဖိးအသး အတၤသၣ်န့ၣ်လီၤ.
၇၅နံၣ်အတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤဒီး တၢ်လီၤတသြူး
လၢဖံဖုအစိၤ ကညီဖိတဖၣ်လဲၤလၢညါလၢကလုာ်ဂၤမဲာ်ညါလီၤ. လၢအဲးကလံးအဘီမုၢ်အပူၤ ကညီဖိလဲၤလၢညါလၢပယီၤဖိ ကီၤလၤသူဖိတဖၣ်အမဲာ်ညါ လၢထံရူၢ်ကီၢ်သဲး, လၢကူၣ်သ့ပီညါ, လၢတၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ်မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢ ပမၤလိန့ၢ်ဘၣ်န့ၣ် လၢအပူၤကွံာ်မ့ၢ်ဂ့ၤဒီးတုၤလၢပစိၤမ့ၢ်ဂ့ၤ ဟီၣ်ခိၣ်အမဲာ်ဖံးခိၣ်န့ၣ် ပှၤကလုာ်ဂၤ တဖၠဲးလီၤဆီန့ၢ် ကညီဖိဘၣ်. ယမၤလိသကိးဘၣ်တၢ်, ဖံးမၤသကိးဘၣ်တၢ် ဖံဘၣ်ခိၣ်တုၤသိးသိး ဒီး ကိၤလၤဝါဖံးဖိ, ပှၤသူဖံးဖိ, ပှၤယူၤဒၣ်ဖိ(ပှၤကၠူဖိ), ပှၤတရူးဖိ, ပှၤယပၣ်ဖိ, ပှၤခိရံယါဖိ, ပှၤအၣ်ကၠံၢ်တံနါဖိ(Argentinians), ပှၤမဲးကဆံၣ်ကၣ်ဖိ,ပှၤကိၤလၤသူ(ပှၤလီၤဟဲစၢၤလၢ အံၣ်ဒံယၤ ဟ့ၣ်တူၢ်, စံးခ်(Sikhs ပၣ်ခၠၣ်ပံၣ်ဖိ),မူးစလ့ၣ်) ပှၤအါကလုာ် တၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးတၢ်ဆဲးတၢ်လၤအါမံၤ, ဘၣ်ဆၣ် ပှၤကလုာ်လၢ ကဖၠဲးလီၤဆီဆီန့ၢ်ကညီဖိန့ၣ်ယတထံၣ်ဘၣ်ဒံးဘၣ်.
ပှၤကလုာ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီန့ၣ် ဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ ပှၤတဂၤစုာ်စုာ် အတၢ်အိၣ်မူလီၤ. ပှၤတကလုာ်အတၢ်လီၤဃိလီၤဃီၢ်န့ၣ်တလီၤတသြူးထဲအသနၢၣ်တခါစ့ၢ်ကီးဘၣ်. တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့မ့ၢ်လီၤတိၢ် တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်လီၤတိၢ် တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်စ့ၢ်ကီးဟဲသဃဲၤဃုာ်လီၤ. တၢ်ပာ်ကဲတၢ်သိၣ်တၢ်သီမ့ၢ်လီၤဃီၢ်ဒီး လုၢ်လၢ်သကဲာ်ပဝးအတၢ်လီၤဃီၢ် ပိာ်ထွဲထီၣ်အခံ စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ပှၤသးစၢ်တစိၤလၢ အိၣ်မူလံာ်လူာ်ကျူဆှါ, ဒိၣ်တုာ်ဒီးကဲထီၣ်မိၢ်ပၢ် မ့ၢ်တဘှီလီၤအသးဘၣ်န့ၣ် ကဒုးအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ကဒီး ပှၤလံာ်လူာ်ကျူဆှါ အသီတစိၤကဒီးန့ၣ်လီၤ.
တုၤလီၤဖဲ၁၉၆၂နံၣ် သုးမီၤစိရိၤဟံးန့ၢ်ဆူၣ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤလၢ ကီၢ်ပံၤယီၤဒီး မီၤစိရိၤန့ၢ်ဝ့ နီဟးထီၣ်ကွံာ်တရူး, ကိၤလၤသူ, ကိၤလၤဝါမ့ၡၢၣ်နရံၣ်ခဲလၢာ်ခဲဆ့ဒီး ပှၤကလုာ်တဖၣ် ဘၣ်မၤလိက့ၤဒၣ်ပဒိၣ်အကၠိလၢ အသိၣ်လိက့ၤ သုးကုၢ်တၢ်ကူၣ်သ့(စစ်ကျွန်ပညာရေး) လၢအဆီၣ်လီၤအုးကွံာ်ဝဲကလုာ်တဖၣ်အတၢ်ဆိကမိၣ် ကဖီလီဒ်သိးကကဲသုးကုၢ်လီၤစိၤလီၤဃာ် အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤကိးကလုာ်ဘၣ်မၤလိက့ၤဒၣ် ကလုာ်ဒိၣ်အစိၤအပီၢ်ဒီးအလိာ်အပၤတဖၣ် ဒ်သိးအတၢ်ဆိကမိၣ်အပူၤကထံၣ်ဒိၣ် ကလုာ်ဒိၣ်စိတဖၣ်ဒီး အကဒၣ်ဝဲအပှၤကလုာ် အသးသဟီၣ်ကလီၤမၢ်ဒီး သူၣ်ဆံးသးဆံးထံၣ်ဆံးလီၤက့ၤအသးန့ၣ်လီၤ.
မိၢ်ပၢ်အတၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤန့ၣ် ပိာ်ထွဲတုၤဖိစိၤလံၤစိၤန့ၣ်လီၤ. ကညီဖိအိၣ်လၢ စုကဝဲၤတၢ်ပၢၢ်ဆၢ(၇၅)နံၣ်အပူၤဒၣ်လဲာ် တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီၣ်လၢ ဖံစိၤဖုစိၤဒိးန့ၢ်ဘၣ်န့ၣ် ပိာ်ထွဲတ့ၢ်အခံအါမးလီၤ. ဘၣ်ဆၣ်တၢ်ဒုးတၢ်ယၤ အတၢ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်, ဒီးတၢ်ဆီၣ်တံၢ်မၤနၢၤအဃိဧါ, ပပှၤကလုာ်ဝံၢ်ထီၣ်အခိၣ်တန့ၢ်လၢၤဘၣ်. တၢ်လီၤတသြူးန့ၣ် တမ့ၢ်ထဲ တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်တၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤဘၣ်. ကလုာ်သးသဟီၣ်, တၢ်သူၣ်တီသးရၤ, ကလုာ်တၢ်သးဒူ တၢ်ပာ်ကဲလီၤက့ၤပသး လၢကလုာ်ဂၤမဲၣ်ညါ လီၤသံးလီၤညွံးကွံာ်ဝဲ. လၢ ခူပူၤဝ့ၢ်ပူၤတၢ်ပၢၤခိၣ် ကလုာ်ဒိၣ်စိနုာ်လီၤအီၣ်ဂီၤ ပပှၤကလုာ်လၢအါနံၣ်အါလါဒီး ကညီဖိအိၣ်ဝဲတနီၤလၢ အသးခုလၢ ကလုာ်ဒိၣ်စိလုၢ်ဘၢအီၣ်ဂီၤကွံာ်အီၤန့ၢ်လံ အဃိန့ၣ်လီၤ.
ကလုာ်အသူးအသ့ၣ်ဒီး ကလုာ်သကဲာ်ပဝးန့ၣ်ပိာ်ထွဲလိာ်အခံန့ၣ်လီၤ. ပပှၤကလုာ်ကူၣ်သ့ပီညါ တၢ်သူၣ်လီၤဆီလီၤတဖၣ် လီၤတိၢ်ကွံာ်အသိးန့ၣ် တၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိတၢ်ဆိကမိၣ်လၢကလုာ်ဂီၢ် လီၤတိၢ်ကွံာ်ဝဲလီၤ.ကညီဖိလၢ မၤလိန့ၢ်ဘၣ် ပတီၢ်ထီပီညါတဖၣ်မၤလိဘၣ်ဒၣ်ကလုာ်ဂၤအတၢ်ဆိကမိၣ်ပီညါ(philosophy of the foreign)လၢ အသူၣ်လီၤအသးလၢ ကလုာ်ဂၤအလံာ်အလဲၢ်(alien customs and literature), အတၢ်ဆဲးတၢ်လၤသကဲာ်ပဝး (imported values) တဖၣ်အဖီခိၣ် လၢအါစုအါဘျီတဘၣ်လိာ်ဖိးမံဒီး ပှၤထူလံၤအလုၢ်အပှ့ၤ, ခိၣ်ဃၢၤတၢ်မဲတၢ်မါ, မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတဖၣ်ဘၣ်. တၢ်အိၣ်သးဒ်သိးအံၤအဃိ ဖဲကညီဖိမ့ၢ်န့ၢ်ဘၣ် ပီညါဒိၣ်ထီတၢ်မၤလိအခါန့ၣ် တမၤလိဘၣ်က့ၤတၢ်လၢ အကစၢ်အကျိာ်, အဂ့ၢ်အကျိၤထူထံးဆဲးလၤ လုၢ်ပှ့ၤထူလံၤတဖၣ်လၢၤဘၣ်. ဒ်ထံဖိကျိလၢကနၢထံး လိာ်ယံၤကွံာ်ဒီး ကစၢၢ်ကလိအသိး ကညီဖိလၢဃုန့ၢ်ပီညါယံၤထီတဖၣ် လိာ်ယံၤကွံာ်ဒီးထူးထံးတၢ်ဆိကမိၣ်ပီညါ ဆဲးလၤသကဲာ်ပဝးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကညီကလုာ် ဃိးဆံမျးကယၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် သူက့ၤဒၣ်ကလုာ်ဂၤအကျိာ် ဒ်အမိၢ်ကျိာ်ပၢ်ကျိာ်အဃိတၢ်လီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ် တမ့ၢ်ထဲတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်မိၢ်လုၢ်ပၢ်ပှ့ၤဘၣ်. လုၢ်ဖိထါဖိ, တၢ်တဲမုၢ်နၤ, တၢ်တဲမုာ်နၢ်,ကလုာ်အစိၤအပီၢ်, တၢ်ပှိၤပှံပှိၤပှီၢ်, တၢ်တဲခီ,တၢ်တဲလၢပျၢၤ, တၢ်သိၣ်ဃီၣ်လၢပျၢၤ, တၢ်ကတိၤဒိ,ဝံအတၢ်စံးပာ် လၢအမ့ၢ်ကလုာ်အလံာ်ဧိၤလဲၤဧိၤလၢ (indigenous literature)အဒုးနဲၣ်ဖျါကလုာ်အတၢ်အိၣ်မူ, ကလုာ်အတၢ်အဲၣ်တၢ်ကွံ, တၢ်ရ့လိာ်ဘၣ်ထွဲ, ကလုာ်တၢ်သကဲးပဝးဖၣ် လီၤဘံၣ်လီၤဘၢလီၤမၢ်ကွံာ်လၢ စၢၤသွဲၣ်သီတဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
သူၣ်ဘီၣ်သးစၢ်အကျါ ပှၤလၢအသူၣ်ဆူၣ်အသးဆးအိၣ်အါဒံးကစီၤဒီ. ဘၣ်ဆၣ်မ့ၢ်ထိၣ်သတြီၤလၢပှၤအါဂၤလၢအသးစဲလၢ တၢ်ထူဖျၢၣ်ထူဃုာ်ဒီးတၢ်တမဲးခိၣ်, တၢ်လိာ်ခိၣ်လိာ်ကွဲ တၢ်နံၤကဝဲၢ်ပျီၢ်ကဒီ, တၢ်ကိာ်ပူၤဝံၣ်, တၢ်ဘ့ၣ်ဖံးဃံတဖၣ်အတၢ်အိၣ်မူန့ၣ် ပပှၤကလုာ်သးစၢ် လူၤထီၣ်ထံဂုၤကီၢ်ဂၤပှၤသးစၢ်တဖၣ် အတၢ်သးဖး အတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးတချုးထီၣ်ဘၣ်. ပှၤအိၣ်ဒီးပှၤထံပှၤကီၢ် ပှၤလဲၤထီၣ်လဲၤထီန့ၣ် သူၣ်ဘီၣ်သးစၢ်တဖၣ် တအိၣ်မူဒ်ပအိၣ်မူအသိးဘၣ်. အမဲရကၤတီၤထီကၠိဖိ တဆံတတီၤ ဘၣ်မၤလိကီၤမံကီၤဂဲၤ ဒီတနံၣ်ဘၣ်ဂုာ်ကျဲးစၢး ကတီၤအသးလၢကနုာ်လီၤဘၣ်ဖၠၣ်စိမိၤန့ၣ်လီၤ. လၢတီၤကၠိအပူၤ ကၠိဖိအသးတအိၣ်ဒံးအနံၣ်တဆံဒၣ်လဲာ် မၤလိတ့လိလ့ၣ်ကဟၣ် လၢလဲၤတၢ်လၢ ခိၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ်(ရိဘီးတ်)တဖၣ်လံန့ၣ်လီၤ.
ပှၤဂၤမ့ၢ်အိၣ်မူ ကဖီကယီၢ် အိၣ်ယူၤအီခၣ် သူလၢာ်ကလီဆၢဂ့ၤကတီၢ်ဘၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်လၢ အထံအကီၢ်ကလဲၤထီၣ်လဲၤထီစ့ၢ်ကီးဘၣ်. ကွၢ်အဒိလၢ တၢ်လီၤဆီလၢ ပှၤအၣ်ဖရံးကၣ်ဖိအတၢ်အိၣ်မူဒီး ပှၤတရူးသူၣ်ဘီၣ်သးစၢ်တဖၣ်အတၢ်အိၣ်မူလီၤဆီဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပကထံၣ်ဘၣ်ထံကီၢ်တဖၣ်အတၢ်အိၣ်သးစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ပမ့ၢ်ကွၢ်စိ ဆူညါအနံၣ်ယဲၢ်ဆံန့ၣ် ပမ့ၢ်အိၣ်မူဒ်ပအိၣ်ခဲအံၤအသိး, ပမ့ၢ်လဲၤကျဲဒ်ပလဲၤညီနုၢ်, ပမ့ၢ်ဖီၣ်ဟံးကျၢၤဃာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး တၢ်အိၣ်သး(retaining status quo),ဒီး ပဆိကမိၣ်ဒၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်လၢအကတာ်ထီလၢန့ၣ် ပှၤကလုာ်အခိၣ်ကလိၤ ဆူတၢ်ဟးဂီၤ, ကလီၤသဘှံးကွံာ်ကဒိကဒိအုၣ်လီၤကျၣ်လီၤကဒုကယီၢ်လီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ်လီၤ. ပဝဲ ပကမ့ၢ်ပှၤလၢခံကတၢၢ်တစိၤန့ၣ်လီၤ.
အဃိ, ၂၀၂၄နံၣ် ကမ့ၢ်နံၣ်လၢတၢ်ဆီတလဲဖးဒိၣ်မၤအသးတမ့ၢ်ထဲလၢ ဒုးယၤဂ့ၢ်ဝီ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဘၣ်, ကပိာ်ထွဲစ့ၢ်ကီးအခံလၢ ကလုာ်တၢ်မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်, တၢ်ဆီတလဲတၢ်ပိၢ်ထီၣ်ဖးထီၣ်လၢ တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ, တၢ်ဖုးသံနီၣ်ထီၣ်က့ၤလၢတၢ်လီၤထုတရုၤ တၢ်ဆီတလဲဖးဒိၣ်လၢ တၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမး ဆဲးလၤသကဲာ်ပဝးအတၢ်ဆီတလဲ (culture revolution) လၢအမၤသပှၢ်ကွံာ်တၢ်ပာ်သးလၢအကတာ်ထီ လၢအတြီဃာ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီတဖၣ် ကဘၣ်အိၣ်ထီၣ် န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်သူလ့ၤအတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိ
တၢ်သူၣ်ထီၣ်က့ၤကီၢ်သူလ့ၤန့ၣ် ပတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိအခိၣ်သ့ၣ်ကအိၣ်ဝဲ သၢမံၤသၢနၢၣ်လၢ အကၢၤဃာ်လိာ်အသးယၢ်ခီယၢ်ခီ, လၢအမ့ၢ်ဝဲ ကလုာ်တၢ်သဘျ့, တၢ်စီတၢ်ဆှံ, ဒီးကလုာ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ ဒ်သိးကမ့ၢ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်က့ၤကီၢ်သူလ့ၤ အလၢအပှဲၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ (Liberty, Virtue, and Progress of the Nation).
ထဲတၢ်သဘျ့န့ၣ် ကီၢ်သူလ့ၤတလၢပှဲၤဘၣ်. ပှၤတကလုာ်န့ၢ်တၢ်သဘျ့တၢဒီး အထံကီၢ်တလဲၤထီၣ်လဲၤထီဘၣ်. ပထံၣ်ဘၣ်တ့ၢ်လံလၢအပူၤကွံာ်လံ, ဖဲပှၤမၤလဲၢ်အီၣ်ကီၢ်တဖၣ်က့ၤဒီးပှၤကလုာ်လၢအန့ၢ်တၢ်သဘျ့ဝံၤသူၣ်ထီၣ်ထံကီၢ် န့ၣ် ပှၤလၢအထံကီၢ်လီၤတသြူးကွံာ်န့ၣ်အါန့ၢ်ဒံး ထံကီၢ်လၢ အလဲၤထီၣ်လဲၤထီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ထံကီၢ်တၢ်သဘျ့န့ၢ်ဝံၤ တၢ်စီတၢ်ဆှံတၢ်ဂ့ၤတၢ်ဝါမ့ၢ်လီၤမၢ် ဒီးတၢ်မၤနၢၤအီၣ်ဃီၣ် တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်အိၣ်လုၢ်ဘၢသ့စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ပကဆိကမိၣ်အါထီၣ်တၢ်သၢမံၤသၢနၢၣ်အံၤ ဒ်လာ်အသိး.
တၢတမံၤန့ၣ် ကလုာ်တၢ်သဘျ့
ကလုာ်တၢ်သဘျ့န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အဂ့ၢ်ခီၣ်ထံးကတၢၢ်တခါလၢ ပှၤတကလုာ် ကအိၣ်ဒီးအသူးအသ့ၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သဘျ့စံးတၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်ထဲ တၢ်ပူၤဖျဲးလၢ တၢ်ဆီၣ်တံၢ်မၤနၢၤဒီးပှၤဂၤအတၢ်ဒိၣ်စိ အဖီလာ်ဘၣ်. တၢ်သဘျ့လၢအဂ့ၤန့ၣ် တမ့ၢ်သဘျ့လၢ အတကွီၣ်တအိၣ်, တၢ်ဂၢၤဃာ်ကၢၤဃာ်အီၤတအိၣ်ဘၣ် တမ့ၢ်ဘၣ်. ပှၤကလုာ်ဂီၢ်မုၢ် အိၣ်မူဘၣ်ထွဲလိာ်သး လၢတၢ်သဘျ့အပူၤန့ၣ် သ့ဒၣ်ထဲလၢ သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီတၢ်ပာ်လီၤကျဲဧိၤကပူၤဧိၤအပူၤန့ၣ်လီၤ. ပမှံၤပပှၢ်စံး "ထံခုၣ်လၢသ့ၣ်ပှၢ်ကဒု, ကီၢ်မုာ်လၢသဲစးကလုၢ်”. ထံကီၢ်လၢ တၢ်သဘျ့အိၣ်အါတဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးထံကီၢ်လၢ သဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီ သူၣ်လီၤဒါလီၤအသး အါကတၢၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အမဲရကၤကီၢ်စၢဖှိၣ်န့ၣ် တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤဒ်ထံဖိကီၢ်ဖိတၢ်သဘျ့အိၣ်အါအသိး မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးထံကီၢ်လၢ တၢ်သိၣ်တၢ်သီအါဒီးထံကီၢ်ဘျီၣ်ဒိၣ် တ့ထီၣ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီကိးမုၢ်နံၤဒဲး အိၣ်ဘှံးအိၣ်သါတချုးဘၣ်. ထံကီၢ်လၢ တၢ်မၤနၢၤအီၣ်ဃီၣ်အိၣ်အါတဖၣ်န့ၣ် ပှၤလၢအအိၣ်ဒီးစိကမီၤတဖၣ် ထုးထီၣ်သူအစိကမီၤဖဲဒၣ်အသး လၢအတမ့ၢ်တၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢ ထံဖိကီၢ်ဖိခၢၣ်စးပဒိၣ်ပပှၢ်တ့လီၤပာ်လီၤဝဲဒၣ်န့ၣ်ဘၣ်. တၢ်သိၣ်တၢ်သီဟ့ၣ်ပှၤတၢ်သဘျ့ လၢအိၣ်ဒီးအသကွီၣ်ဒီး တၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ်ကလုာ်တၢ်သဘျ့န့ၣ် မ့ၢ်ကလုာ်အသူးအသ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ထဲဒၣ်လၢ ကလုာ်တၢ်သဘျ့အပူၤ ပကဖံးမၤပၢဆှၢရဲၣ်လီၤပသးလၢ ကလုာ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအဂီၢ်ကန့ၢ်ကသ့လီၤ.
တၢ်သဘျ့လၢအတလၢ်ထီၣ်ကလုာ်အသူးအသ့ၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ပအိၣ်ဒီးတၢ်သဘျ့လၢ ပကစံၣ်ညီပၢလီၤရဲၣ်လီၤကျဲၤလီၤပသးဒ် ပတၢ်တိာ်ပတၢ်မံမိၢ်အိၣ်ဝဲလၢ ပပှၤကလုာ်အဂီၢ်အသိး ဒီးတၢ်သဘျ့လၢ နီၢ်ခိနီၢ်သး လၢတၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ခံမံၤတမံၤန့ၣ် တၢ်စီတၢ်ဆှံ
ထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢအန့ၢ်တၢ်သဘျ့ဒီး တၢ်စီတၢ်ဆှံလီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ် ကကဲတၢ်မုၢ်လၢ်လၢဆီဒံၣ်ဆီဖိဒီးလၢအနီၢ်ကီၢ်ကဲဆီဒံၣ်ကအိန့ၣ်လီၤ. တၢ်စီတၢ်ဆှံန့ၣ် တမ့ၢ်ထဲ သကဲာ်ပဝးတၢ်စီတၢ်ဆှံ, မုာ်ခွါတၢ်စီတၢ်ဆှံ, တၢ်ဆဲးတၢ်လၤတၢ်စီတၢ်ဆှံဘၣ်. တၢ်စီတၢ်ဆှံလၢအဝးကဝီၤပှဲၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲဟီၣ်ခိၣ်ဖိဃုာ်ဒီး ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်တၢ်စီတၢ်ဆှံ ခဲလၢာ်ပာ်ဖှိၣ်န့ၣ်လီၤ. ထံကီၢ်လၢ အလဲၤထီၣ်လဲၤထီတဖၣ် အါတက့ၢ်န့ၣ်တဘျီအခါမၤဘၣ်အၢဘၣ် အခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ် လၢ ဂာ်သလီအစုၣ်အပျၢ်(chemicals)တဖၣ်အဃိ ဟီၣ်ခိၣ်ညၣ်ထ့ၣ် တၢ်စီတၢ်ဆှံလီၤမၢ်တုၤဖိစိၤလံၤစိၤ, ထံဖိကျိတၢ်စီတၢ်ဆှံလီၤမၢ်ဒီး တၢ်မဲတၢ်မါ, တၢ်အီၣ်တၢ်အီအတၢ်စီတၢ်ဆှံလီၤမၢ်ကွံာ်န့ၣ်လီၤ. ကီၢ်အမဲရကၤအပူၤ ခဲအံၤတစိၤ ထံကျိထံကွာ် ကစၢၢ်ကလိတဖၣ် တၢ်ပာ်ကဆှဲကဆီှကတီၤအီၤလၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီဃံးဃံး, နလဲၤထိးဘူးမးတန့ၢ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်, ထံကျိဖိတနီၤလၢ ကီၢ်စဲၣ်ခဲၣ်လံၣ်ဖိနံယါအပူၤန့ၣ်ပှၤအီတဘူၣ်ပှၤအီတကြၢးလၢၤဘၣ်. လၢညါတစိၤတၢ်ခူၣ်လၢၢ်ခူၣ်ထူစၢၢ်ထးတဖၣ် အခါတၢ်သူတ့ၢ်ဂာ်သလီထးကိၤ(heavy metals)တဖၣ်လၢတၢ်တဂၢၤအီၤလၢတၢ်သိၣ်တၢ်သီဒံးဘၣ်ဒီး တုၤလၢဖိစိၤလံၤစိၤန့ၣ် တၢ်မၤကဆှီက့ၤအီၤ တပျီလၢၤဘၣ်.
အခဲအံၤ ကီၢ်သူလ့ၤအပူၤ ကစၢၢ်ကျါစံာ်ခိၣ်ပျီပူၤတဖၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ညၣ်ထ့ၣ်စီဆှံဒံး, တၢ်တသူဟီၣ်ခိၣ်ညၣ်ထ့ၣ်ယီၤဂာ်သလီ(chemical fertilizers)လၢစံာ်ပျီပူၤ, လၢဃုးပူၤသံၣ်ပူၤဒံးဘၣ်. ထံကျိထံကွာ်ထံမူခံတဖၣ် စီဆှံဒံး. ပှၤအီဘူၣ်ဒံး. ဘၣ်ဆၣ်, လၢကစၢၢ်ဂံၢ်ထံး တၢ်ခူၣ်လၢၢ်ခူၣ်ထူ, တၢ်ဖီၣ်ထူဖီၣ်စ့, တၢ်မ့ၢ်လူလီၤဂၢ်လီၤစၢၢ်ထးကပံာ်ထံလၢထံကျိပူၤန့ၣ် ဘှ့ၣ်ခိၣ်ပျီပူၤ ထံကျိဒီးနိၣ်အီကွံတဖၣ် အထံကကဆှီဒံးဧါ, ပှၤအီအီၤကဘူၣ်ဒံးဧါ. ဂာ်သလီအတၢ်သိၣ်တၢ်သီတအိၣ်သူၣ်လီၤအသးဒံးဘၣ် ဒီး ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်တၢ်မဲတၢ်မါတၢ်ကသါတဖၣ် အတၢ်ဘၣ်ထွဲလိာ်သး, တၢ်သူဂာ်သလီ အတၢ်ပိာ်ထွဲထီၣ်အခံတဖၣ် တၢ်တဃိထံအီၤစ့ၢ်ကီးဒံးဘၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်ဆၢကတီၢ်လၢတၢ်ကြၢးခူၣ်စၢၢ်ထး သူဂာ်သလီတဖၣ်ဒံးဘၣ်.
ဟီၣ်ခိၣ်ဖိကိးဂၤဆၢအိၣ်ဘၣ်လၢထံကီၢ်လၢ အအိၣ်ဒီးထံဖိကီၢ်ဖိလၢအသူၣ်တီသးရၤ, တမၤအီၣ်ကဘျံးကဘျၣ်, တဂၤဒီးတဂၤပာ်ကဲလိာ်သး, တၢ်ပာ်ကဲပှၤဂၤအတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်အတၢ်ဖိတၢ်လံၤ, လၢအတမ့ၢ်ပတၢ်န့ၣ်ပတဟးဟံးန့ၢ်ကြီအီၤဘၣ် န့ၣ်လီၤ. ကလုာ်သကဲာ်ပဝးကဆှဲကဆှီ, ကလုာ်သးခီၣ်ၡ့ၣ် မ့ၢ်ကျၢၤမ့ၢ်ထီန့ၣ် ပှၤတကလုာ်ပာ်ကဲလီၤအသးဂ့ၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ထံဖိကီၢ်ဖိအသကဲာ်ပဝး အတၢ်ဆဲးတၢ်လၤ မ့ၢ်လီၤတသြူးန့ၣ်ဒီးထံကီၢ်န့ၣ်အိၣ်တမုာ်စ့ၢ်ဘၣ်. ထံကီၢ်လၢ အတၢ်သကဲာ်ပဝးလီၤဃီၢ်, တၢ်အီၣ်ဟုၣ်အီၣ်ဘျၣ်, တၢ်ကဘျံးကဘျၣ်အါန့ၣ် ထံကီၢ်လီၤဃိလီၤဃီၢ် လီၤပှီၢ်ကွံာ်ဝဲန့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်တၢ်အဒိလၢအဘူးကတၢၢ်ဒီးပှၤလီၤ. အခဲအံၤ ကီၢ်ပံၤယီၤဖိတဖၣ် ရၤလီၤအသး လၢကၠီၣ်တဲၣ်အပူၤဒီးဟီၣ်ခိၣ်ဒီတဘ့ၣ်အသိး, အသကဲာ်ပဝးတဖၣ်စ့ၢ်ကီး ရၤလီၤပိာ်ထွဲအခံ ဆူထံကီၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကၠီၣ်တဲၣ်ပူၤ လၢကီၢ်ပံၤယီၤဖိအိၣ်အါအလီၢ်န့ၣ် ကၠီၣ်တဲၣ်ဖိကအုကစွါလၢ တၢ်အီၣ်ဃုာ်(ဟုၣ်)အီၣ်ဘျၣ်, တၢ်မၤဂီၤတၢ်တၢ်အါထီၣ်လီၤ. လၢမဲဆိးမဲၢ်ပးအပူၤ ဒ်သိးသိလ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်လဲၤတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးကစှၤအဂီၢ် လၢကျဲခိၣ်ကျဲဃၢၤန့ၣ် တၢ်ဆီလီၤဃာ်မဲာ်ထံကလၤတဖၣ် ဒီးတၢ်မၤသ့ၣ်ဖးမၤဟးဂီၤအီၤန့ၣ် တမ့ၢ်ပှၤကၠီၣ်တဲဖိတဖၣ်အလုၢ်အလၢ်ဘၣ်. လၢအမဲရကၤအပူၤကီၢ်ပံၤယီၤဖိ လၢအမၤကၤဆါအီၣ်စူၣ်ၡံၣ်ဒီး ဆိကမိၣ်ဝဲလၢ ကဘၣ်သဘျံးတၢ်သိၣ်တၢ်သီဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် မ့ၢ်အဒိလၢ တၢ်သကဲာ်ပဝးန့ၣ် တၢ်စိာ်ခီအီၤ ခီထံခီကီၢ်သ့န့ၣ်လီၤ.
ထံကီၢ်တဘ့ၣ်အပူၤ ထံဖိကီၢ်ဖိ ကဘျံးကဘျၣ်တၢ်အီၣ်ဃုုာ်အီၣ်ဝာ် မ့ၢ်အါန့ၣ်ထံကီၢ်ဟးဂီၤလီၤ. ကီၢ်ပံၤယီၤအတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ် တမ့ၢ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်ဂ့ၢ်ကီဘၣ်. ကီၢ်ပံၤယီၤအတၢ်လီၤပှီၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်ထဲထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်လီၤပှီၢ်ဘၣ်.
တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢ တၢ်ဘှီက့ၤအီၤတန့ၢ်ညီညီ လၢပိာ်ထွဲအခံတစိၤဝံၤတစိၤန့ၣ် တၢ်သကဲာ်ပဝးတၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမး တၢ်အလုအလၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကီၢ်ပံၤယီၤမ့ၢ်လီၤပှီၢ်ကွံာ်လၢ တၢ်သကဲာ်ပဝးဒီး ကထုးလီၤစ့ၢ်ကီးတၢ်လၢအဃၢၤလီၤ. လုၢ်လၢ်သကဲာ်ပဝး အတၢ်ဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ် ဆူပပှၤကလုာ်ကျါန့ၣ် ပမၤကဆှီက့ၤအီၤကန့ၢ် ဒ်လဲၣ်.
ကီၢ်သူလ့ၤအတၢ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိအခိၣ်သ့ၣ်န့ၣ် တၢ်စီတၢ်ဆှံန့ၣ်လီၤ. တၢ်စီတၢ်ဆှံတၢ်တီတၢ်လိၤန့ၣ် တၢ်ကၢၤဃာ်အီၤကအိၣ်ဝဲသၢနၢၣ်လၢအမ့ၢ်ဝဲ လၢတၢ်အီၣ်ကုးအီၤပှဲၤ, လၢသဲစးတၢ်သိၣ်တၢ်သီလၢတၢ်ကွဲးလီၤပာ်လီၤမၤမူအီၤ, ဒီးလၢတၢ်ဆဲးတၢ်လၤအပတီၢ်ဂ့ၤထီတဖၣ်(prosperity, laws, high culture)န့ၣ်လီၤ. ထဲတသနၢၣ်န့ၣ်တၢ်ကၢၤအီၤတန့ၢ်ဘၣ်. တၢ်ဆဲးတၢ်လၤလၢအဂ့ၤတဖၣ် ကဘၣ်ပိာ်ထွဲအခံဒီး တၢ်အီၣ်ကုးအီၤပှဲၤန့ၣ်လီၤ. ဒူသဝီပှၤတဝၢအပူၤန့ၣ် ပှၤအါဂၤအိၣ်မူအိၣ်ဂ့ၤအိၣ်ဝါ ကလုၢ်တီတီသးတီတီ ပာ်ကဲပှၤဂၤပှၤဂၤအသံၣ်အကျိး, ဘၣ်ဆၣ်ညီနုၢ်န့ၣ် ဒူသဝီပူၤန့ၣ် ပှၤနါလံအိၣ်ပူၤဂၤပူၤဂၤအဃိ တၢ်သိၣ်တၢ်သီကဘၣ်ကၢၤအီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်သိၣ်တၢ်သီတဖၣ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးတၢ်မၤလိာ်လၢအမၤကျၢၤထီၣ် သးအခီၣ်ၡ့ၣ်တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ ဒီးကၢၤလိာ်အသးယာ်ခီယာ်ခီန့ၣ်လီၤ.
ထံကျိထံကွာ်တၢ်ကဆှဲကဆှီ, ဒူသဝီဟံၣ်ဃီခိၣ်ဃၢၤတၢ်ကဆှဲကဆီှ, တၢ်ကမှံၤကမှီၣ် တၢ်ကွံာ်အီၤလၢဘၣ်လီၢ်ဘၣ်ကျဲ, ထံလူလီၢ် ယွၤလီၤလၢအကျိၤအကျဲအထံတိၤတဖၣ်(waste management)န့ၣ် မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးတၢ်အခိၣ်သ့ၣ်လၢ တၢ်ကတီၤခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်တၢ်စီတၢ်ဆှံန့ၣ်လီၤ. ခဲအံၤဆၢကတီၢ် ကီၢ်သူလ့ၤအပူၤ တၢ်တသူစဲးဖီကဟၣ် အါလၢ်ကဲာ်ဆိးဒံးဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်စဲးသိထံတဖၣ်တၢ်ဂၢ်လီၤအီၤဆူ ထံကျိပူၤန့ၣ် တၢ်တဆိကမိၣ်ထွဲအဂ့ၢ်ကဲာ်ဆိးဘၣ်. ဟီၣ်ခိၣ်ဖးလဲၢ်ဖးထီန့ၣ် ပမၤဘၣ်အၢအီၤညီလီၤ, ဘၣ်ဆၣ် မုၢ်ကအိၣ်ဝဲတနံၤလၢပဘၣ်မ့ၢ်မၤကဆှီက့ၤအီၤန့ၣ် ကီဒိၣ်မး.
တၢ်ပာ်ကဲမုၣ်ခွါတၢ်စီတၢ်ဆှံမ့ၢ်တအိၣ်, တၢ်လူၤပိာ်ထွဲ တၢ်မုာ်ဖံးမုာ်ညၣ်, ခ့ခါတၢ်လီၤထွံလီၤယွၤန့ၣ် ကဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကဆွံကဆွဲလၢ ပှၤဂ့ၢ်ဝီဒီး ဟံၣ်ဖိဃီဖိတၢ်တဂၢၢ်တကျၢၤန့ၣ်လီၤ. ဖိမုာ်ဖိခွါတဖၣ်ကဟးလုၢ်အီၣ်သးသမူလၢ အနီၣ်ခိ လၢကီၢ်ဆၢ တၢ်တၤကျိၣ်တၤစ့အဝဲၤလီၢ်တဖၣ် ဒီးတၢ်လုၢ်အီၣ်သးသမူလၢတဘၣ်ကျဲဘၣ်ကပိၤ, ဒီးတၢ်မၤအီၣ်ညီတၢ်န့ၣ် ထုးလီၤတသြူးစ့ၢ်ကီး ပှၤတဝၢကလုာ်အသးခိၣ်ၡ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.
ထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤတၢ်သဘျ့မ့ၢ်အိၣ်ထီၣ်န့ၣ် တမှံၤတပျီၤ ဟဲဟးကသုၣ်ကသီ(tourism) အဃိတၢ်ဖံးအီၣ်မၤအီၣ်လၢ ကျဲအဂၤတဖၣ် ကဘၣ်ဘၣ်လိာ်ဘၣ်စးဒ်သိးပှၤသုတမၤညီအီၣ်ညီအဆၣ် လၢကမၤဘၣ်ဒိထံကီၢ်တၢ်စီတၢ်ဆှံတဖၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. နီၢ်တဂၤတၢ်သဘျ့န့ၣ် တၢ်မ့ၢ်ဟံးန့ၢ်သူအီၤတကူၣ်တကျီဒီး ကဲထီၣ်က့ၤတၢ်လီၤဃိလီၤဃီၢ်လၢ ဟံၣ်ဖိဃီဖိဒီး ထံကီၢ်အတၢ်လီၤဃိလီၤဃီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤနီၢ်တဂၤအတၢ်ဂ့ၢ်ကီတဖၣ် မ့ၢ်အိၣ်အါထီၣ်လၢထံလီၢ်ကီၢ်ပူၤန့ၣ် ကဲထီၣ်ထံကီၢ်အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ်လီၤ.
ဒ်သိးထံကီၢ်ဒူသဝီခူဝ့ၢ်ကမ့ၢ်တၢ်လၢ ပှၤအိၣ်အီၤမုာ်အဂီၢ် ပှၤကလုာ်ကဘၣ်မၤလိအသး ခူဖိဝ့ၢ်ဖိအတၢ်ဆဲးတၢ်လၤ(civic culture and common courtesy)န့ၣ်လီၤ. ကျဲမုၢ်ကျဲဘိ အိၣ်ဒီးအတၢ်သိၣ်တၢ်သီအိၣ်လၢ တၢ်ကဘၣ်ပိာ်ကျဲလၢစုစ့ၣ်စုထွဲ, ပှၤရဲၣ်လီၤသးလၢအကျိၤအကျဲ(orderly citizen)တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကွၢ်အဒိလၢ ပှၤယပၣ်ဖိတဖၣ် ပိာ်ကျဲတၢ်သိၣ်တၢ်သီဒ်လဲၣ်, လၢကၠိလၢကီၣ် ကိၠဖိဆံးဖိတဖၣ် အိၣ်ရဲၣ်လီၤသး, သ့ၣ်ညါပာ်ကဲမူဒါဒ်လဲၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လီၤကွၢ်လိအဂ့ၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပကသူသကိးကျဲမုၢ်ကျဲဘိ, တၢ်သူၣ်ထီၣ်, တၢ်လဲၤဟးလီၢ်တဖၣ်န့ၣ် ပှၤတဂၤသူဝံၤ သုတကဲထီၣ်တၢ်သးဘၣ်တံာ်တာ် လၢပှၤခံတဂၤအဂီၢ်န့ၣ် လိၣ်ဘၣ်ဝဲ ခူဖိဝ့ၢ်ဖိအတၢ်ဆဲးတၢ်လၤအဃိဒီး သးခီၣ်ၡ့ၣ်ပတီၢ်မ့ၢ်ထီမး ထံကီၢ်ကကဆီှန့ၣ်လီၤ.
တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီဒီး တၢ်စီတၢ်ဆှံန့ၣ် တၢ်စီတၢ်ဆှံကဘၣ်ဟဲလၢညါလီၤ. တၢ်ဃုတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီလၢအလိၣ်လု(greed -တၢ်သူၣ်လီသးကွံအါတလၢ)လၢအတပာ်ကဲခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်ဒီး ကလုာ်တၢ်စီတၢ်ဆှံဘၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီၣ်ဘၣ်.
Photo Source: Knyaw Curious Mind Group of Kawthoolei
သၢမံတမံၤန့ၣ် တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ
တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီလၢအဝးကဝီၤပှဲၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲ တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီလၢ နီၢ်ခိဒီးနီၢ်သးန့ၣ်လီၤ. လၢနီၢ်ခီန့ၣ် တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီလၢစဲးဖီကဟၣ်, စဲအ့ၣ်ပီညါကူၣ်သ့, တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤကျဲမုၢ်ကျဲဘိ, တၢ်ဆဲးကျိးသန့တဖၣ်(infrastructure)န့ၣ်လီၤ. ဒီးလၢနီၣ်သးတကပၤ ပှၤကလုာ်တၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမး, ပှၤကလုာ်အတၢ်တူၢ်ခိၣ်ပာ်သးအတီပတီၢ်ဂ့ၤဒီးထံဖိကီၢ်ဖိ ပှၤတဝၢအံးထွဲကွၢ်ထွဲလိာ်အသး, တၢ်ဘၣ်လိာ်ဖိးမံလၢကလုာ်တဖၣ်အကျါ (social harmony)ကဘၣ်အိၣ်ဝဲ ဒ်သိးကမ့ၢ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤအလၢအပှဲၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ထံကီၢ်မ့ၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ, ကလုာ်မ့ၢ်အိၣ်ဒီးအသူးအသ့ၣ်န့ၣ် ပှၤကဟဲဆီၣ်တံၢ်မၤနၢၤပှၤအဂီၢ်အလီၢ်တအိၣ်စ့ၢ်ဘၣ်. ပမ့ၢ်ကွၢ်အဒိလၢထံကီၢ်ပံတံနံဖိစ့ကဖီန့ၣ်, မဟါတနွံ ပှၤစ့ကဖီဖိ (TikToks CEO Shou Zi Chew) လဲၤစံးဆၢတၢ်လၢ အမဲရကၣ်ခီကရဲးဘျီၣ်ဒိၣ်အပူၤအခါန့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်အတၢ်ပာ်ကဲအထံအကီၢ်, စံးဆၢတၢ်ပှဲၤဒီး တၢ်နာ်န့ၢ်ပာ်ကဲလီၤအသးအဃိ ယူၣ်အဲးစ်အဘျီၣ်ဒိၣ်ပှၤသံကွၢ်တၢ်တဖၣ်ဒၣ်လဲာ် ဘၣ်ပာ်ကဲက့ၤအီၤန့ၣ်လီၤ.
ဃိၣ်လိာ်တၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်ကရၢၢ် အလဲၢ်အထီန့ၣ် အါန့ၢ်ဒံး ကီၢ်စ့ကဖီအလဲၢ်အထီ နွံ(၇)ဘျီဘျဲၣ်န့ၣ်လီၤ (Salween Peace Park 5484 km2, Singapore 734.3 km2 ). ထံကီၢ်ဒ်သိး ထဲၣ်ဝၣ်, စိးခိၣ်ရံယၤ, စွံးစလဲၢ်တဖၣ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီကဲဒိၣ်ကဲပှၢ် ဘၣ်ဆၣ်အထံအကီၢ်အိၣ်အါဒၣ်ကစၢၢ်ကလိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်စ့ကဖီန့ၣ် ထံအီဒီးဟီၣ်ခိၣ်ကမုာ်ဒၣ်လဲာ်န့ၣ် ဘၣ်ပှ့ၤန့ၣ်လၢပှၤဂၤအအိၣ်ဒံး.
ပမ့မ့ၢ်ပှၤကလုာ်လၢအထီၣ်ဖီဒီး ပမၤစၢၤက့ၤပှၤကလုာ်လၢ ပခိၣ်ဃၢၤကသ့စ့ၢ်လီၤ. ကီၢ်ပံၤယီၤပူၤကလုာ်ဒူၣ်အါမး လၢအတပူၤဒီး ပကညီကလုာ်ဘၣ်. ပမ့ၢ်အိၣ်ဒီး တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါပသူးပသ့ၣ်န့ၣ် ပှၤကိးကလုာ်ကအဲၣ်ဒိးဒီသိၣ်မှံၤဒီးပှၤလီၤ. ပမ့ၢ်ကွၢ်ပစုကဝဲၤတၢ်ပၢၢ်ဆၢ ကဲတ့ၢ်တၢ်ဂံၢ်ဘါလၢ ကလုာ်ဒူၣ်တဖၣ်အဂီၢ် လၢပဟ့ၣ်ခီဟ့ၣ်နီၤဒုးယၤအပီညါ ဒီးပှၤကလုာ်တဖၣ်ဟဲကွၢ်ထီၣ်တ့ၢ်ပှၤလၢ ဒုးယၤတၢ်မၤလိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပမ့ၢ်ကဲကလုာ် လၢဒိဂ့ၤတဲာ်ဘၣ်, ဖျိးစိလၢကူၣ်သ့ပီညါ, စဲအ့ၣ်ကဟၣ်ပီညါ, ထဲးကနီလီၢ်ကၠံၢ်ပီညါန့ၣ် ကလုာ်ထံကီၢ်ဃာ်ဃၢၤတဖၣ် ကကွၢ်ထီၣ်ပှၤလၢ တၢ်မၤသကိးဒီးအီၤလၢ အဝဲသ့ၣ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအဂီၢ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ကွၢ်အဒိလၢကီၢ်ထဲၣ်ဝၣ်, သူၣ်ထီၣ်အသးအခီၣ်ထံးလၢ တၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤ ကပံာ်ဖၣ်ဆါကျါ, ဘၣ်ဆၣ်ခဲအံၤ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီတဘ့ၣ် ဘၣ်ဒိးသန့ၤအသးလၢအီၤ လၢ ခိၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ်အခိၣ်နူာ်သလီ (microchip)အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢနီၢ်ခိစဲးဖီကဟၣ် တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီတအိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ပဒီတဒၢလီၤပသးတန့ၢ်ဘၣ်. ပကီၢ်ကအိၣ်လၢအိၣ်ပှဲၤဒီးဃုဆၣ်မ့ၤဆွံ ဝံၤဒီးပကသူၣ်မံသးမုာ်န့ၣ်တလၢပှဲၤဒံးဘၣ်. တၢ်လၢထံကီၢ်အတၢ်လိၣ်ဘၣ် လၢတၢ်ဒီသဒၢအဂီၢ်န့ၣ် အါဒီးစှၤပတ့လိဘှီလိကဘၣ်သ့. ထဲပကပှ့ၤလၢပှၤတ့ပာ်စၢၤဒီး ပတနၢ်ပၢၢ်ဘီှအီၤ လၢပကစၢ်ဘၣ်န့ၣ် ပပှ့ၤဝံၤပစ့ကလၢာ်ကွံာ်, ဒီး မ့ၢ်ဟးဂီၤပဘှီတဘၣ်ဘၣ်. စုကဝဲၤလၢပှၤဂၤတ့ပာ်န့ၣ် ပတၢ်ခူသူၣ်တအိၣ်စ့ၢ်ဘၣ်. ပတ့ပကစၢ်မ့ၢ်တဘၣ် ပှၤမ့ၢ်သးကညီပှၤ, ပှၤမ့ၢ်သးအိၣ်ဆါန့ၢ်ပှၤမး ပပှ့ၤန့ၢ်အီၤသ့လီၤ. ကွၢ်အဒိလၢကျိခးကဘီယူၤန့ၣ်, ပစ့မ့ၢ်အိၣ်ဒၣ်လဲာ် ပဟးပှ့ၤတန့ၢ်ဘၣ်. တၢ်လၢ ဒုးယၤပီးလီစုကဝဲၤတဖၣ်န့ၣ် ထံကီၢ်တဖၣ်တဆါကြီလိာ်အသးဘၣ်. ဘီမုၢ်ထံကီၢ်တဖၣ်သူၣ်လီၤဆီလီၤအသး လၢသိၣ်မှံၤတၢ်ရ့လိာ်ဘျးစဲဒီး ပှ့ၤန့ၢ်ဆါန့ၢ်လိာ်သးကဒဲကဒဲ ထဲဒၣ်လၢ သိၣ်မှံၤတံၢ်နီၢ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
တၢ်အိၣ်မူလၢကဒုလီၤတံၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အိၣ်မူလၢအိၣ်ဒီးအသူးအသ့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ပကအိၣ်မူဒ်လၢခံလၢပျၢၤ မၤကစုအီၣ်ကစၢ်ဝံၤ ပတညီနုၢ်လၢတ့တၢ်ဘှီတၢ်အသီဘၣ်, တၢ်နၢ်ပၢၢ်လၢစဲးဖီကဟၣ်ပီညါတအိၣ်ဘၣ်ဒီး ပဒီတဒၢလီၤပသး တန့ၢ်ဘၣ်န့ၣ် ပှၤကဟဲမၤနၢၤအီၣ်ဃီၣ်ပှၤ ဖဲပှၤအဲၣ်ဒိးဟဲမၤအခါန့ၣ် ပတၢ်သဘျ့လီၤမၢ်ကွံာ်ညီကဒၣ်လီၤ. တၢ်ဒီသဒၢလီၤပသးန့ၣ် အပှ့ၤကလံၤစှၤန့ၣ်ဒံး တၢ်ဒုးဖျိးပၢၢ်ဆၢကွံာ်တၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤဟဲဟံးန့ၢ်ပလီၢ်ပကျဲအါနံၣ်အါလါဝံၤ ပကဘၣ်ဒုးဖျိးက့ၤအီၤ ကီကီခဲခဲ, လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ၤ, လၢာ်သိၣ်ဒူလုၢ်ပှ့ၤဒိၣ်တဖၣ် အသးသမူန့ၣ်လီၤ. ကွၢ်အဒိလၢ "မိၣ်လိာ်ဒ့ဖဲထၣ်” တၢ်ဒုးတခါအံၤန့ၣ် ဒုၣ်ဒါဟဲစဲၤလီၤအဂံၢ်န့ၢ်ဒီး ပဘၣ်ထီၣ်ဒုးဖျိးကွံာ်အီၤကီကီခဲခဲ, တုၤသုးခိၣ်ဖိအသးသမူ အဖျၢၣ်လၢအဆံဘၣ်လီၤဆှူ. ပဒီတဒၢတ့ၢ်အီၤမ့ၢ်န့ၢ်လၢ အခီၣ်ထံးလံၤလံၤန့ၣ် တကြၢး သးသမူလီၤမၢ်နီတဖျၢၣ်ဘၣ်.
တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီကအိၣ်ထီၣ်အဂီၢ်န့ၣ် တၢ်ဆီတလဲလၢ တၢ်ဆိကမိၣ်ဆိကမးအပတီၢ်, တၢ်သကဲာ်ပဝး အတၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးအပတီၢ်, တၢ်ပျိာ်လဲအိးသလၢ်ထီၣ်အသးလၢပှၤကလုာ်ကျါ ကဘၣ်မၤအသးန့ၣ်လီၤ. ပပှၤကလုာ်မ့ၢ်အိၣ်မူ ဒ်အအိၣ်မူညီနုၢ်ဒီး ပတအိးကပီၤထီၣ် ပတၢ်ဆိကမိၣ်ဘၣ်န့ၣ် တၢ်ကဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်အဂီၢ် အကျဲတဖျါဘၣ်. ပှၤစှၤဒံစှၤဂၤ ကီၤပအုးတူၢ်ဆါတိဖျိတၢ်ကစီဒီ. ဘၣ်ဆၣ်တၢ်မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်ဂုၤသီပသီထီၣ်ကအိၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပှၤဂီၢ်မုၢ်ကဘၣ် မူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်မး (critical mass)ကန့ၢ်လီၤ. ပှၤကညီ အလုၢ်အလၢ်ညီလၢ ဆိကမိၣ်ညီ, မၤညီ, မၤကြီ, မၤဝံၤတၢ်အမံၤန့ၣ် တမ့ၢ်ပှၤကလုာ်လၢ အလဲၤထီၣ်လဲၤထီတဖၣ်အတၢ်ဆိကမိၣ်ဘၣ်. လၢပှၤကလုာ်တဖၣ်အကျါ ကညီကလုာ်အိၣ်တ့ၢ်လၢ တၢ်ခံဒးလံ. ပတဆီတလဲပတၢ်ဆိကမိၣ်ပကကဲာ်ပဝးဘၣ်ဒီး တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအိၣ်ထီၣ်မ့ၢ်သ့န့ၣ် ကမ့ၢ်တၢ်လီၤကမၢကမၣ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢန့ၣ်လီၤ.
ပတၢ်ဆၢကတီၢ်တအိၣ်လၢၤ အသီ၇၅နံၣ်ဘၣ်.
ပှၤကလုာ်လၢကအိၣ်မူဒ် ပအိၣ်မူအသိးဒီး ကလဲၤထီၣ်လဲၤထီလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢန့ၣ် တအိၣ်နီတကလုာ်ဒံးဘၣ်. ကညီသူၣ်ဘီၣ်သးစၢ်လၢ အအိၣ်မူဘၣ်လၢတၢ်ဒုးတၢ်ယၤအချၢန့ၣ် အါန့ၢ်ဒံး ပှၤနီၣ်ဂံၢ်လၢဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်တၢ်ဒုးတၢ်ယၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပပှၤကလုာ်သူၣ်ဘီၣ်သးစၢ် အိၣ်ဂီၢ်မုၢ်, ဘၣ်ဆၣ်အတၢ်သူၣ်ပိၢ်သးဝး တမ့ၢ်ဒ်သူဘီၣ်သးစၢ်လၢထံကီၢ်အလဲၤထီၣ်လဲၤထီတဖၣ် သူၣ်ပိၢ်သးဝးတၢ်အသိးဘၣ်. တရူးဖိ, ခိရံယါဖိ သူၣ်ပိၢ်သးဝးလၢ အံၣ်ကၠံနံယၢၣ်, ကဟၣ်တရံး, ခိၣ်ဖၠူထၢၣ်ကဟၣ်ခိၣ်နူာ်တဖၣ်. ဖဲ၂၀၁၆ လါမးၡၣ် ၆သီအခါခိၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ်အခိၣ်နုာ်(Google DeepMind’s artificial-intelligence program AlphaGo) ပြၢလိာ်သးဒီး ပှၤလိာ်ကွဲကိခၠဲးစဲၣ်နီၤအခါန့ၣ် ပှၤတရူးသးစၢ်ဖိအကကွဲၢ်(၆၀)ဘျဲၣ် ခိးကွၢ်ဝဲတၢ်ပြၢတဘျီအံၤ လၢတၢ်သူၣ်ပိာ်သးဝးန့ၣ်လီၤ. ပှၤတဲသကိး, ပြၢကသိး, မၤလိသကိး, ဒီးတ့သကိးခိၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ် ပဟၣ်ပီးလီၤတဖၣ်န့ၣ် ကဲထီၣ်က့ၤတၢ်ကဲဘျုးလၢ ထံကီၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢပနၢ်တပၢၢ်, တၢ်လၢပသးတစၢၢ်ဆၢဘၣ်န့ၣ် ပဆိကမိၣ်လၢ အရ့တဒိၣ်လၢ ပဂီၢ်ဘၣ်န့ၣ် တဘၣ်ဘၣ်. ပမ့ၢ်တဆိကမိၣ် မၤလိတ့လိဘၣ်ဒီး ပကဟးကသါဒၣ်လၢ ပှၤနါစ့ၤန့ၣ် တသ့ထီဘိစ့ၢ်ဘၣ်. အပူၤကွံာ်ခံနံၣ်သၢနံၣ် ပတၢ်ပၢၢ်ဆၢလီၢ်ကဝီၤအပူၤ ပှၤကလုာ်လၢခူဝ့ၢ်ပူၤတဖၣ် ဟဲမၤလိဒုးစၢၤပှၤတၢ်လၢ စိးကပ့ၤဖိတဖၣ်. ဒြိစိးကပ့ၤဖိတဖၣ်အဃိ တၢ်ဒုးတၢ်ယၤအမဲာ်သၣ် ဆီတလဲအသးဖးအါ. ပှၤကလုာ်ဂၤတဖၠဲးလီၤဆီန့ၣ်ပှၤဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်ပှၤကလုာ်ဂၤအတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးဒီး တၢ်သးစၢၢ်ဆၢအသဟီၣ် တလီၤဂာ်ပှၤဘၣ်.
ပှၤကလုာ်သူၣ်ဘီၣ်သးစၢ်ဂီၢ်မုၢ် သူလၢာ်ဂီၤတၢ်ဆၢကတီၢ်ခွဲးဂ့ၤယာ်ဘၣ် လၢပျီပူၤတၢ်ကိၢ်ကျါသ့သ့နံၤလၢတၢ်လိာ်ကွဲဖျၢၣ်ထူ ဝံၤအ့ၣ်လိာ်ကျာ်လိာ်သးဒ်ကျီၢ်ပနၢ်ဖါဘျၢၣ်လိာ်အသးပျီပူၤန့ၣ် ဆၢကတီၢ်တၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤတဖၣ် ပသူတရီတပါအီၤလီၤ. ဖဲပ ဂဲၤကလံာ်အံၣ်အုသးဝံၣ် လီၤထွံလီၤယွၤအခါ ထံကီၢ်လၢအဖျိးစိအသူၣ်ဘီၣ်သးစၢ်တဖၣ် မုၢ်ဆါမုၢ်နၤ ကီၤမံကီၤဂဲၤမၤလိမၤဒိး, ဒီးသူၣ်ပိာ်သးဝးလၢ တၢ်တ့လိဘှီလိ ပြၢလိာ်သးကိၠလၢကီၣ်, လူၤဃုသ့ၣ်ညါတၢ်ထံၣ်အသီ, တၢ်ဆိကမိၣ်ကူၣ်သ့အသီ, အိၣ်မူမံခ့မံသပ့ၤတချုးဘၣ်.
ပထံပကီၢ်တအိၣ်ဒံးဘၣ်, ပအိၣ်လၢပှၤထံဆၢကီၢ်ဆၢဒီး ပကဟးမၤလၤပသးလၢ နီၢ်ဂ့ၢ်ဒွဲခွါဂ့ၤဒွဲတၢ်ပြၢတဖၣ်န့ၣ် ပမၤအါထီၣ် ဘီၣ်သိၣ်အဆၣ်လၢတၢ်မၤကၤဆါအီၣ်ပှၤကညီတဖၣ် အဂီၢ်လီၤ. သးပှၢ်တဂၤစံးဝဲ "ပအိၣ်လၢပှၤပ့ၣ်ပီၤပူၤဒီးပကဟးပြၢလၢပဃံန့ၣ်” ပှၤကနံၤဘၣ်ပှၤတခီ. ကီၢ်ကၠီၣ်တဲၣ်, ကီၢ်လၤအိၣ်, ကီၢ်ခၣ်ဘီဒ့ယါအပူၤ ဘီၣ်သိၣ်လၢအဃုမၤကၤအီၣ်တၢ်ဟိမိၢ်ဖိတဖၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ပြၢနီၢ်ဃံလၤ လၢအအီပီကမၤညီအီၣ်အဆၣ်လၢတလၢာ်ကပၢၤကဝါဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤကလုာ်လၢအထံအကီၢ်တအိၣ်ဘၣ်, အမဲာ်ဖ့နါဖ့ ဒီးပြၢလိာ်အသးလၢ နီၢ်ဂ့ၤဒွဲလၤန့ၣ် မတၤကထံၣ်ဒိၣ်အီၤတဂၤလဲၣ်.
ပှၤခိရံယၤဖိ လၢညါတၢ်အီၣ်ကုးအီပှဲၤ တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီတအိၣ်ဒံးဘၣ်အခါ ဖိသၣ်တဖၣ် အမဲာ်ဖ့ဒ်ပပှၤကလုာ်တၢ်အိၣ်သးခဲအံၤလီၤ. ခိရံယၤအထံကီၢ်န့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဟီၣ်လာ်တၢ်ထုးတၢ်တီၤတအိၣ်အါဒ်သိးကီၢ်သူလ့ၤဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်လၢထံကီၢ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီၣ်အဂီၢ် အဝဲသ့ၣ်ကုာ်သပှၢ်, ဂုာ်သပှၢ် လၢတၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်, လၢတၢ်ဒုးတၢ်ယၤ တုၤအအီၣ်အိၣ်ထီၣ်မး သးစၢ်လၢခံတစိၤ ကူဂ့ၤကၤဝါမဲာ်ဘျ့နါဆှီဒီး ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်ထံၣ်ဒိၣ်အီၤ, ကွၢ်လိအီၤ, ကဲလိဒိးအီၤ လၢတၢ်ခဲၣ်ဃံသး, လၢတၢ်ကူတၢ်ကၤ, လၢအတၢ်အီၣ်အတၢ်အီ. အတၢ်ဂီၤမူ, အတၢ်ဒ့အတၢ်သးဝံၣ်တဖၣ်ထုးန့ၣ်ဟီၣ်ခိၣ်ဖိအသး လၢတၢ်ကိးအီၤလၢ ခိရံယၤဝ့းဖ် (Korea Wave cultural phenomenon)လီၤ. ခဲအံၤ ပ ကရဲဝ့းဖ် (Karen Wave)န့ၣ်အိၣ်ဒၣ်"ရဖၠူၢ်ကၠံၢ်" လၢ အဆိကမိၣ် ကမၤန့ၢ်ကလီတၢ်မၤစၢၤဖဲလဲၣ်တကပၤလဲၣ်န့ၣ်, "ကိၤလၤဝါ ကဟဲမၤစၢၤပှၤ” အတၢ်ဆိကမိၣ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လၢပကဘၣ်မုၢ်လၢ်သးခု ဒုးညီနုာ်ညီဃာ်အီၤဘၣ်. မုၢ်နံၤတနီၤလၢ ပဟးမၤလၤကပီၤအီၤန့ၣ်တြီဃာ်ပတၢ်ဆိကမိၣ် လၢကလုာ်အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီဒီး ကလုာ်အသူးအသ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤကလုာ်ကဘၣ်သဘျ့ထီၣ်လၢ တၢ်ထံၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်, အမဲာ်ကဘၣ်ကပီၤထီၣ်လၢ တၢ်ကူၢ်တၢ်ဖး, အသးကဘၣ်ကျၢၤထီၣ်လၢတၢ်တူၢ်ခီၣ်ပာ်သး ဒ်သိးကဃ့ၢ်သဘျိၣ်တၢ်ဆူညါ သတြီၤတၢ်ဒီးပှၤကလုာ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢပလိၣ်ဘၣ်န့ၣ် ပဘၣ်တ့လိမၤန့ၢ်လိ လၢပကစၢ်ဒၣ်ပဝဲလီၤ. ပတ့ဒ်ပတၢ်လိၣ်ဘၣ်, ပတ့ဒ်ပထံပကီၢ်ပလီၢ်ကဝီၤ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတၢ်ကသုၣ်ကသံးအတၢ်အိၣ်သး. တ့လိစုလီၢ်ခိၣ်လီၢ်တံၢ်တံၢ်ဒဲဒဲ ဒီးတ့ဆါလၢပကန့ၢ်စ့ပာ်ကီၤဒီး တၢ်အီၣ်ကုးအီပှဲၤအဂီၢ်. ပတ့တၢ်န့ၣ် ပတ့လၢ ပစုပခီၣ်လိၤလိၤတန့ၢ်အါဘၣ်. ပကဘၣ်တ့လိလၢ စုကဝဲၤပီးလီပတီၢ်ထီ, တ့လၢစဲးဖီကဟၣ် (tools and machineries)အါအါဂီၢ်ဂီၢ် ဒ်သိးပထုးထီၣ်တၢ်အပှ့ၤဘၣ်ဘၣ်ကသ့ (mass-production and industrialization)အဂီၢ်န့ၣ်ပကဒီသဒၢလီၤပသးအဂီၢ် ပမ့ၢ်တ့ကျိလၢပစု တနံၤန့ၣ် မ့ၢ်န့ၢ်ဒၣ်တခိၣ်န့ၣ်, ဒီတနံၣ်န့ၣ်မး ကန့ၢ်ဒၣ်အခိၣ်သၢကယၤန့ၣ် တယၢလၢတၢ်ဒီသဒၢက့ၤ ကရူၢ်ကဝီၤတက့ဖိအဂီၢ်ဒၣ်လဲာ်ဘၣ်.
ပဘၣ်မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိလၢပထံပကီၢ် ကကဲထီၣ်တၢ်တ့ထုးထီၣ် ပတီၢ်ထီတဖၣ်အလီၢ်ကဝီၤ(advanced manufacturing) တခီန့ၣ်လီၤ. ထံကီၢ်လၢ အဆံးန့ၣ်ပှၤဒၣ်လဲာ်အိၣ်ဒီးမူဖျၢၣ်ဒိ(satellite) လၢအတ့ဝဲလၢ အကစၢ်ဒီး သူဝဲလၢ ပ့ၢ်ဆှါတၢ်ဒီတဒၢ, မုၢ်ကျိၤဝဲကွာ်ဒီး တၢ်ဆဲးကျိးတဖၣ်အဂီၢ်လံန့ၣ်လီၤ.
ပကစံးလၢ ကညီဖိတဖၣ်န့ၣ် ကၢၣ်, မၤဝံၤတၢ်အမံၤန့ၣ် တဘၣ်ဘၣ်.ယဒိၣ်ထီၣ်ယထံၣ်ဘၣ်ယဖု ပၢၢ်ထီၣ်လၢဂီၤဂီၤ, ကတဲာ်တတီၤတၢ်အီၣ်လၢပှၤမၤတၢ်ဖိအဂီၢ်, အီၣ်အီဝံၤလဲၤတၢ်ဂီၤ, မၤတၢ်ဒီတနံၤ, ဒီးဟဲက့ၤတုၤဟံၣ် မုၢ်နၤခီအခါလၢမ့ၣ်အူဒၢအတၢ်ကပီၤကျါ ထ့ကုဘျၣ်ဆှါ, မၤတၢ်တုၤအမံတစုဒီး အသးခုလၢအစုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်, အသးဖှံလၢ အစုလီၢ်ခီၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. မၤတၢ်တုၤအသးပှၢ်ဒီးတုၤအသံတစုလီၤ. ကညီဖိလၢ လဲၤတုၤလၢထံရူၤကီၢ်ဂၤ ဖံးတၢ်မၤတၢ်ဆူၣ်မးဒီး နကထံၣ်ဘၣ်ထဲ ပှၤခုဖံးခုမၤလီၤ. တၢ်ခုးဖံးခုမၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အခီၣ်တဃာ်လၢ ဟံၣ်ဖိဃီဖိအတၢ်အီၣ်ကုးအီပှဲၤ ဒီးပှၤကလုာ်လၢအခုဖံးခုမၤန့ၣ် မ့ၢ်ထံကီၢ်အဂံၢ်အဘါန့ၣ်လီၤ.
ပပှၤကလုာ်တမ့ၢ်ကလုာ်ဒူၣ်ဆံးဘၣ်. ပကီၢ်ပလီၢ်ပကျဲတအံၣ်တဆံးဘၣ်. ထံကီၢ်အဆံးဖိလၢအ့ၡၢၣ်မုၢ်ထီၣ်ဒ်သိး ကီၢ်စ့ကဖီ, ကီၢ်စိးကိရံယၤ, ကီၢ်ထဲၣ်ဝၣ်တဖၣ် ဒုၣ်ဒါအိၣ်ဝးတရံး, ဟီၣ်ခိၣ်ဟီၣ်လာ်န့ဆၢၣ်တၢ်ထူးတၢ်တီၤကၤ, ဘၣ်ဆၣ်ကလုာ်အိၣ်ဒီးအသူးအသ့ၣ်, ထံကီၢ်လဲၤထီၣ်ဖျိစိသ့ဒ်လဲၣ်.
အ့ၡၢၣ်မုၢ်ထီၣ်အဘီၣ်သိၣ်
ထံကီၢ်အဆံးဖိလၢ လဲၤထီၣ်လဲၤထီၣ်ဖျိးစိ, အမဲာ်ကပီၤလၢဟီၣ်ခိၣ်အမဲာ်ညါ, ကဲဒိၣ်ကဲပှၢ်လၢပစိၤခဲအံၤဒီးလီၤကွၢ်လိလၢအအိၣ်ဘူးဒီးပှၤန့ၣ်အိၣ်ဝဲ လၢအမ့ၢ် စိးခိရံယါ, ကီၢ်ထဲၣ်ဝၣ်, ဒီးကီၢ်စ့ကဖီ (လၢအမ့ၢ်အ့ၡၣ်အဘီၣ်သိၣ် Asia Tigers)တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ထံကီၢ်တဖၣ် အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီန့ၣ်ပှၤမၤလိအဂ့ၢ်အကျိၤသကုၤဆးဒးလၢ ပတီၢ်ထီဖၠၣ်စိမိၤတဖၣ် ဒီးတၢ်ထံၣ်ဝဲအဂ့ၢ်အကျိၤဒ်လၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ.
၁- တၢ်ခုဖံးခုမၤ (strong work ethic)
တၢ်အဲၣ်ဖံးအဲၣ်မၤ, တၢ်ပာ်ကဲတၢ်မၤ,တၢ်မၤတၢ်လၢတၢ်သူၣ်အိၣ်သးအိၣ်, တၢ်အဲၣ်စုလီၢ်ခီၣ်လီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်လၢ ပှၤကလုာ်အသူးအသ့ၣ်ဒီး တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.တၢ်မၤတၢ်တံၢ်တံၢ်ဒဲဒဲဒီးတၢ်စုသ့, ဒီးတၢ်နာ်န့ၢ်ပှၤတကလုာ်အတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်လီၢ်န့ၣ် ဘၣ်ထွဲလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ. (premium in trusted brands - Made in Taiwan; Made in Korea; Made in Singapore).
၂- တၢ်ပာ်ဒိၣ်တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ (prioritizing education that creates educated and skilled populations)
တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့န့ၣ် တမ့ၢ်ထဲကၠိဖိတဖၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးဘၣ်, ဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲစ့ၢ်ကီးအီၤလၢ မိၢ်ပၢ်ဒီးသရၣ်သမါ. ပဒိၣ်ပပှၢ်စ့ၢ်ကီးထံကီၢ်တီၤကၠိတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့န့ၣ် ပာ်ဝဲလၢတၢ်အရ့ဒိၣ် ဒီးဆီၣ်ထွဲရဲၣ်ကျဲၤခီၣ်လၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ၤဝဲန့ၣ်လီၤ.
၃- တၢ်တ့တၢ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်လၢစဲးဖီကဟၣ်(rapid industrialization)
တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် စဲးဖီကဟၣ်တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်ဒီး တ့အါအါဒ်ကဆါဘၣ်ဝဲဆူ ထံကီၢ်အါဘ့ၣ် ဒ်ခ့ခါဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လိၣ်ဘၣ်အသိး. [effenciency and productivity]
၄- တၢ်စိာ်ဆါမၤကၤတၢ်ဆူထံဂုၤကီၢ်ဂၤ (export policy and free trade)
တၢ်သ့ကူလဲၢ်မၤကၤ, ဆါတၢ်ပှ့ၤတၢ်ဒီး တၢ်သဘျ့လၢမုၢ်ကိျၤဝဲၤကွာ်န့ၣ် အိးထီၣ်ကျဲလၢ တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ လၢမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်န့ၣ်လီၤ.
၅- သးစၢ်ပိာ်ခွါခဲလၢာ်ဘၣ်လဲၤကဲသုး လၢတၢ်ဒီတဒၢထံကီၢ်အဂီၢ်(compulsory conscription)
သုးတၢ်မၤလိဒီးသုးဖိအတၢ်အိၣ်မူ ဒုးအိၣ်ထီၣ်သးစၢ်လၢ အပ့ၢ်အဆှါ, သးစၢ်ဂီၢ်မုၢ်လၢအိၣ်ဒီးတၢ်ပာ်ကဲတၢ်, တၢ်အဲၣ်ထံအဲၣ်ကီၢ် အိၣ်ဒီးတၢ်ပာ်ကဲလီၤအသး, အိၣ်မူတဝံခိၣ်ဒိၣ်ခံဃၢဘၣ်, တအိၣ်မူလံၣ်လူၣ်ကျူဆါဘၣ်န့ၣ် ကဲထီၣ်ထံကီၢ်တၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါ လၢထံကီၢ်အဂီၢ်ဒီး တၢ်ဘၣ်လိာ်ဖိးမံလၢ တၢ်ပၢထံအီၣ်ကီၢ်အဂီၢ် န့ၣ်လီၤ.
၆- ခိၣ်နၢ်ဆူၣ်ကိၤပၢဆှၢထံကီၢ်မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် (control economy)
ထံကီၢ်တဖၣ်အံၤ ဖဲ သူၣ်လီၤအသးလီၤအသး အဆၢကတီၢ် ခိၣ်နၢ်လၢအဆူၣ်အကိၤ တီခိၣ်ရိၣ်မဲဆှၢအပှၤဂီၢ်မုၢ် ဒီးဆၢတဲာ်တၢ် တဲာ်တဲာ်ဖျူဖျူလၢ တၢ်ဆီတလဲတၢ်ရဲၣ်လီၤကျဲၤလီၤထီကီၢ်အဂီၢ်, လီၤဆီဒၣ်တၢ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အတၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
၇- ထံကီၢ်တဖၣ်အံၤအိၣ်ဒီး ဒုၣ်ဒါဂီၢ်မုၢ်လၢအဃၢၤ
ထံကီၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီတၢန့ၣ် တမ့ၢ်လၢ အဒုၣ်အဒါတၢ်မၤပျံၤမၤဖုးတအိၣ်ဘၣ် တမ့ၢ်ဘၣ်. ထံကီၢ်အိၣ်ဒီး ဒုၣ်ဒါဂီၤမုၢ်အဃိ ထံကီၢ်ပဒိၣ်ပပှၢ်ဒီး ထံဖိကီၢ်ဖိတဖၣ် ဘၣ်စိာ်မဲာ်စိာ်နါ, ကတဲာ်ကတီၤသးထီဘိန့ၣ်လီၤ.
စီးခိရံယါအဒုၣ်အဒါအိၣ်ဂီၤမုၢ်မၤပျံၤမၤဖုးအီၤထီဘိ. အဒုၣ်ဒါနိးခိရံယါသုးနီၣ်ဂံၢ်အိၣ်လၢ အကကွဲၢ်ဒီး အိၣ်ဒီးမျိာ်သၣ်ယူၤတဖၣ် လၢအထီဃာ်နူၤကလံယါအခီၣ်သၣ်ဃံတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်န့ၣ်အသိး ကီၢ်ထဲၣ်ဝၣ်စ့ၢ်ကီး ကဘၣ်ပျံၤကီၢ်စံၣ်တရူးကီၢ်မိၢ်ပှၢ်လၢ အနီၢ်ဂံၢ်အါဒီးအဂံၢ်ဆူၣ်န့ၣ်လီၤ.
စ့ကဖီဖဲအန့ၢ်တၢ်သဘျ့အခါန့ၣ် အိၣ်ဒၣ်လၢကပံာ်ထံကျါ, ပစိၤအ့ၣ်. ထံဖိကီၢ်ဖိအိၣ်ဃံးအီၣ်စ့ၤ. အကီၢ်ဆံးအဃိ အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤအသးထီဘိလၢတၢ်ကဟဲယူၢ်လီၤကွံာ်အီၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. စံးဝဲလၢ ပီၣ်လဲၣ်ပူၤန့ၣ် ညၣ်ဖးဒိၣ်အီၣ်ညါဖိ, ညၣ်ဖိအီၣ်က့ၤသဒီၣ်အဃိ အဝဲသ့ၣ်ကတီၤအတၢ်ဒီသဒၢကလီၤဂာ်ဒ် သဒီၣ်လၢအိၣ်ဒီးအစုၣ်ကိၤလၢ တၢ်ဟဲအီၣ်အီၤ သုတဘုၣ်တဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
Sawlah Photography
ဆူညါတစိၤတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်
ကီၢ်ကၠီၣ်တဲၣ် လၢအဘုးကတၢၢ်ဒီးပှၤန့ၣ်တၢ်လၢအဂ့ၤလီၤကွၢ်လိ လၢတၢ်စုသ့အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်, တၢ်ရဲၣ်လီၤဆီလီၤအသး အလုအလၢ်အိၣ်ဝဲအါမးန့ၣ်လီၤ. ဆၢကတီၢ်ခဲအံၤ စဲအ့ၣ်ပီညါ(science),စဲးဖီကဟၣ်ပီညါ(technology), ဒီးတၢ်ဆိကမိၣ်ပီညါ(philosophy) လၢတၢ်မၤလိအီၤလၢ လၢပတီၢ်ထီဖၠၣ်စိမိၤတဖၣ် ပမၤလိန့ၣ်ဘၣ်အီၤညီကဒၣ်, န့ၢ်ကလီလၢ ကလံၤကျါန့ၣ်လီၤ.
လၢကီၢ်သူလ့ၤ အတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအဂီၢ်တၢ်လၢပကဘၣ်မၤလိသ့ပသးလၢကတဲာ်ကတီၤဆိသးတဖၣ်န့ၣ်ကမ့ၢ်ဝဲ အံၣ်ကၠံနံယၢၣ်တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်,လီမ့ၣ်အူ, အံၣ်လဲးထြီနံး, ဒီး ခိၣ်ဖၠူထၢၣ်တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. (Engineering, Electricity, Electronic, Computing – EEEC or 3EC)
Engineering အ့ၣ်ကၠံနံယရံ န့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲ တၢ်တ့ထီၣ်ဘှီထီၣ်တၢ်သူၣ်ထီၣ်, ကျဲမုၢ်ကျဲဘိ, တိၤ, တမၢၢ်, သန့တဖၣ်လၢအလိၣ်ဝဲဒၣ်အံၣ်ကၠံနံယရံတၢ်ဆိကမိၣ် တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Electricity လီမ့ၣ်အူအတၢ်သ့တၢ်ဘၣ် တဖၣ်န့ၣ်ကမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ကဲဘျုးလၢ တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဂံၢ်သဟီၣ် (energy and motor)ဒီး စဲးဖီကဟၣ်မိထၢၣ်တဖၣ် လဲၤတရံးဖံးတၢ်မၤတၢ်ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
Electronic အံၣ်လဲးထရီနံးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ပိးတၢ်လီလၢ ခ့ခါခဲအံၤတၢ်သူအီၤတဖၣ် ဘၣ်တၢ်တ့အီၤလၢ အံၣ်လဲးထြီနံးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Computing ခိၣ်ဖၠူထ့ တခီကဘၣ်ဃးဒီး စဲးဖီကဟၣ်အခိၣ်နူာ်တဖၣ် တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤပၢဆှၢအီၤလၢ ခိၣ်ဖၠူထၢၣ်ပရိကြၢၢ်(programs)တၢ်နဲၣ်လီၤအစူၣ်တဖၣ် လၢ စဲးဖီကဟၣ်ကတရံးဒၣ်ဝဲအကစၢ်ကသ့အဂီၢ်(automation)န့ၣ်လီၤ.
[value added] ပထံပကီၢ်န့ဆၢၣ်တၢ်ထုးတၢ်တီၤအိၣ်ဂီၤမုၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဖီခိၣ်ဟီၣ်လာ်ဖီလာ်ဘၣ်ဆၣ်ပဘၣ်မၤလိသ့ပသးလၢ တၢ်မၤဂ့ၤထီၣ်တၢ်ဒ်သိးကမၤအါထီၣ်တၢ်အပှ့ၤန့ၣ်လီၤ. ပထံကီၢ်န့ဆၢၣ်စၢၢ်ထးက့ခီတဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, တၢ်သူတၢ်သၣ်, သ့ၣ်ထူၣ်ဝၣ်ဘိတဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ တၢ်တကြၢးဆါအီၤ အဃီၤဃၤ(raw products)ဘၣ်. ပသ့ၣ်ပဝၣ်ပကူၣ်ပဆါအီၤလၢအဃီၤဃၤန့ၣ် အပှ့ၤတအိၣ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်ပမ့ၢ်တ့ဂ့ၤထီၣ် ကတဲာ်ကတီၤဃံလၤထီၣ်အီၤန့ၣ် အလုၢ်အပှ့ၤဂ့ၤထီၣ်သ့ဝဲလီၤ. ပကတဲအဒိ, သ့ၣ်သၣ်တဖျၢၣ်အပှ့ၤကအိၣ်တဘး, ဘၣ်ဆၣ်ပမၤဃ့, ဘိၣ်အီၤလၢအဒၢပူၤဃံဃံလၤလၤ, အိၣ်ဒီးအဂ့ၢ်အကျိၤလၢ တၢ်အီၣ်အသဟီၣ်တဖၣ် (packaging and nutrition label to add value)န့ၣ် ပှၤဟ့ၣ်အီၤအပှ့ၤအါထီၣ်တုၤယဲၢ်ဘးသ့န့ၣ်လီၤ.
[innovation, creativity, and productivity] ပမၤလိသ့ပသးလၢ ဃုဆိကမိၣ်တ့လိတၢ်အသီတဖၣ်လၢကကဲဘျုးမၤညီလီၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤတဖၣ်, ဒီးပထုးထီၣ်အီၤန့ၢ်အါအါလၢအလၢာ်ဘူၣ်လၢာ်စ့ၤစှၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤအမဲရကၤဒီး ပှၤမဲးကဆံၣ်ကိၣ်ဖိမၤတၢ်ဆူၣ်ဒံးသိးသိးဘၣ်ဆၣ် နမ့ၢ်ထိၣ်သတြီၤ အမဲရကၤပှၤမၤတၢ်ဖိတဂၤန့ၣ်ထုးထီၣ်တၢ်န့ၢ်အါ မ့ၢ်လၢအသူ တၢ်ပီးတၢ်လီဒီး ဆီလီၤရဲၣ်လီၤအသးဂ့ၤလၢတၢ်မၤအပူၤလီၤဆီအဃိန့ၣ်လီၤ.
[trade] ပကြၢးမၤညီနုာ်ပသးလၢ တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ တၢ်ကူလဲၢ်မၤကၤတၢ်လၢ ပပှၤကလုာ်ကျါဒီး ဆူပှၤအါကလုာ်ကျါန့ၣ်လီၤ. ပမၤမ့ၢ်တသ့ ပမၤမ့ၢ်တမုာ်ဘၣ်ဒီး ပှၤလၢတၢ်ချၢမ့ၢ်ဟဲကဲ ပှၤမၤကၤတၢ်န့ၣ် (middleman) ပှၤဂၤကဟ့ၣ်ပှၤအပှ့ၤစှၤဒီး ကဟံးန့ၢ်တၢ်မၤကၤအလဲအါအါအဃိ ပတၢ်ဖိတၢ်လံၤအပှ့ၤတအိၣ်ဒ်သိးအကြၢးအိၣ်ဝဲဘၣ်.
ပထံပကီၢ်ပှၤဟဲသူၣ်ထီၣ်န့ၢ်ပှၤတန့ၢ်ဘၣ်.
တၢ်အဒိအတဲာ်လၢပထံၣ်ဘၣ်န့ၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်ထံကီၢ်န့ၣ် ပှၤဂုာ်ဂၤလၢတၢ်ချၢဟဲသူၣ်ထီၣ်န့ၣ်ပှၤတန့ၢ်ဘၣ်. ပှၤအံးစ်ထံၣ်မီ(East Timor)ဖိတဖၣ်န့ၢ်က့ၤတၢ်သဘျ့ဖဲ ၂၀၀၂, ဘၣ်ဆၣ်အနံၣ်ခံဆံအတီၢ်ပူၤန့ၣ် ပှၤကီၢ်မုၢ်နုာ်ဖိ အဲၣ်န်ကၠံၢ်အိၣ်တဖၣ် ဟဲသူၣ်ထီၣ်ဘှီထီၣ်န့ၣ်အီၤ, ဘၣ်ဆၣ်ထံကီၢ်အိၣ်ဒၣ်လၢ တၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်အပူၤလီၤ. ပှၤလၢအဟဲမၤစၢၤအီၤလၢ အီးစတြ့လျၣ်န့ၣ် ဆီၣ်တံၢ်မၤနၢၤက့ၤအီၤလၢ တၢ်ဟံးန့ၢ်အဟီၣ်ခိၣ်ကပံာ်, ဟီၣ်လာ်တၢ်ထုးတၢ်တီၤတခီ. တုၤလၢခဲအံၤတစိၤထံကီၢ်ပှၤသးစၢ်တဖၣ်ဒိၣ်ထီၣ်ဒီးကူၣ်သ့ကူၣ်ဘၣ်ထီၣ်, ဒီးသူၣ်ထီၣ်က့ၤဝဲလၢ အကစၢ်အဃိ တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီအိၣ်ထီၣ်ဝဲ လၢအပူၤကွံာ်စှၤနံၣ်အပူၤဒံးန့ၣ်လီၤ.
ပခိးကွၢ်လၢ်ပှၤကမၤဟဲဘူၣ်ကလီပှၤန့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်ဆိကမိၣ်လၢ အစိာ်ကဖီထီၣ်ပှၤဘၣ်အမဲာ်ညါ ဒုးကဲထီၣ်ပှၤလၢ ပှၤကၢၣ်လၢ တဆိကမိၣ်ကူၣ်တၢ်လၢ အကစၢ်ဒၣ်ဝဲဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဆူညါတစိၤတၢ်ဒုးတၢ်ယၤန့ၣ် တဒံးသိးဒီး ပဖံပဖုပမိပပါအစိၤလၢၤဘၣ်.
တၢ်ဒုးဆူညါတစိၤန့ၣ်ကဟၣ်တရံးတဖၣ် ကယူၤဝ့ၤဝီၤလၢကလံၤကျါ လူၤဃုဒုးလိာ်ခးလိာ်အသးဒၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. အခဲအံၤဒၣ်လဲၤ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢတၢ်ဒုးတဖၣ် ဒုးလိာ်အသးလၢ ကဘီယူၤဖိလၢ ပှၤနီၣ်စီၤစိအီၤန့ၣ်လီၤ. ခဲအံၤယူၣ်ခြ့ဒီးရၢးၡါ တၢ်ဒုးခံနံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် သုးမုၢ်ဒိၣ်ခံကပၤလိာ် လူၤဃုဒုးလိာ်အသးလၢ ဒြိဖိတဖၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်လီၤ. ခဲအံၤတစိၤမျိာ်သၣ်ယူၤတဖၣ် အိၣ်ဒီးခိၣ်ဖၠူထၢၣ်အခိၣ်နုာ်ဒီးလူၤဃုအတၢ်ခးပနီၣ်လၢအကစၢ်ဒၣ်ဝဲလံ န့ၣ်လီၤ(အဒိ, အံၣ်စရ့ထးကုခိၣ် .မသညီသာ်န). ဆူညါန့ၣ်တၢ်ကသူအါထီၣ် စုကဝဲၤတဖၣ်လၢ အအိၣ်ဒီး စဲးနါမဲာ်ချံအကလုာ်ကလုာ်(Iron Dome)ဒီး ခိၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ်ခိၣ်နူာ်အတၢ်သ့ၣ်ညါလၢ ထိၣ်ဒွးတၢ်ဒီး ဆၢတဲာ်တၢ်လၢအကစၢ်ဒၣ်ဝဲ(Artificial Intelligence - AI)ဒီး လဲၤတၢ်လၢမုၢ်ဆါမုၢ်နၤတၢ်ခံးတၢ်နၤလၢအကစၢ်ဒၣ်ဝဲ သ့ထီဘိန့ၣ်လီၤ.
ပမ့ၢ်တနၢ်ပၢၢ် စဲးဖီကဟၣ်တရံးအဂ့ၢ်, ပကသူအီၤကၢၤအီၤ မ့ၢ်တသ့ဘၣ်ဒီး ပကပျံၤအီၤသးဘၣ်အၢအီၤ ဒ်ပပျံၤတၢ်ဝံတၢ်နါတဖၣ် ဒီးကဟဲမၤနၢၤအီၣ်ပှၤန့ၣ်လီၤ. ပကဘၣ်ညီနုၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ပၢဆှၢအီၤစီကဒီ လၢတၢ်ကဲဘျုးလၢပဂီၢ် ဒ်ကဆီလၢအဂံၢ်ဆူၣ်အိၣ်လၢ ကဆီကွါအကလုၢ်အဖီလာ်အသိး န့ၣ်လီၤ.
ခဲကနံၣ်အံၤ ဘီမုၢ်တဖၣ်ဘၣ်ကိၢ်ဘၣ်ဂီၤလၢ ခိၣ်ဖၠူထၢၣ်အတၢ်သ့ၣ်ညါလဲၤထီၣ်လဲၤထီဒီး ပဒိၣ်ပပှၢ်တဖၣ် ဘၣ်တ့လီၤရဲၣ်လီၤ သဲးစးတဖၣ်လၢ ကကၢၤဃာ် စဲးဖီကဟၣ်အတၢ်ကူၣ်သ့တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. မငါတနံၣ်၂၀၂၃ ယူရပၤကီၢ်စၢဖှိၣ် (European Union)ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤဝဲ တၢ်ကၢၤရဲၣ်သဲခိၣ်ဖၠူထၢၣ်ကူၣ်သ့အသဲစး(AI Act) လၢအမ့ၢ်ဝဲသဲစးတၢ်ဘျၢလၢ အတကွီၢ်အလဲၢ်အထီကတၢၢ် လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢလၢတၢ်ကၢၤက့ၤ တၢ်သူခိၣ်ဖၠူၣ်ထၢၣ်တၢ်ကူၣ်သ့သ့ၣ်ညါတဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ထံဘဘျ့ကီၢ်သဘျ့န့ၢ်ဝံၤန့ၣ် ပတၢ်မၤတစှၤလီၤဘၣ်. ခဲအံၤတစိၤထံကီၢ်တဖၣ် ဒုးလိာ်ပြၢလိာ်အသးလၢ မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်ဆီၣ်သနံးတၢ်ဖီၣ်ဃံး, အဒိဒ်သိးကီၢ်စံၣ်တရူးကီၢ်မိၢ်ပှၢ်ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဝဲတၢ်ကးတံာ် (Export Control)ဒီးယူၣ်အဲးစ်အဘၢၣ်စၢၤလၢ တၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ ထဲးကနီလီၢ်ကၠံၢ်ကဟၣ်အက့အခီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ခိၣ်ဖၠူထၢၣ်အခိၣ်နုာ်သလီ(semi-conductor and technology minerals)တဖၣ် ကဲထီၣ်ထံကီၢ် အသွံၣ်ကျိၤဒ် ဂံၢ်သဟီၣ်သိဒွဲၣ်ရ့ၣ်နီၣ်တဖၣ်အသိးဒီး ထံကီၢ်တဘ့ၣ်ဒီးတဘ့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤလၢတၢ်ဖီၣ်ဃံးဒိၣ်တဲာ်လိာ်သး လၢသွံၣ်ကျိၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပအိၣ်မူလၢဟီၣ်ခိၣ်ဖီခိၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဘီမုၢ်အထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဒီး မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်န့ၣ် အဘၣ်ထွဲဘၣ်ဃး ဒ်ဒူသဝီတဖျၢၣ်ဃီအပူၤ မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤတခါဃီအဖီလာ်အသိးန့ၣ်လီၤ. ပကြၢးမၤလိနၢ်ပၢၢ်ပသးလၢ ဘီမုၢ်ကဒွဲထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်သူၣ်လီၤဆီလီၤ(International System and global politics)ဒ်သိးပတၢ်နၢ်ပၢၢ် ပှၤကလုာ်အထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အပူၤကပှဲၤဝးကဝီၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. မ့တမ့ၢ်ဘၣ်န့ၣ် ပကဆိကမိၣ်လၢ “ကီၢ်မုၢ်နုာ်ကဟဲမၤစၢၤပှၤ, ကီၢ်မုၢ်ထီၣ်ကဟဲမၤစၢၤပှၤ” ဒီး ပလဲၤမၤလၢာ်တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢ မီၢ်သီအဟံၣ်မဲာ်ညါအိၣ်လၢအစိၤတဖၣ်လံ. ထံကီၢ်တဖၣ် အတၢ်အၢၣ်လီၤလံာ်ဃံးဃာ်(treaties)မ့ၢ်တအိၣ်ဒီးပှၤဘၣ်န့ၣ် အမူအဒါတအိၣ်လၢကဘၣ်ဟဲမၤစၢၤပှၤဘၣ်. ထံကီၢ်ဒိၣ်ဒီးဆံး အိၣ်ဒီးအတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤ အါလၢအကစၢ်ဒၣ်ဝဲလံ.
အပူၤကွံာ်ဆံဆဲၣ်နံၣ် ပတၢ်ပၢၢ်ဆၢဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး ပဒုၣ်ဒါမီၤစိရိၤ လၢဘၣ်တၢ်ဆီၣ်ထွဲအီၤလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီတဘ့ၣ်လၢ ကျိခံဝၣ်သၣ်စုကဝဲၤ, ကျိၣ်စ့ဒီးမီၢ်သီတၢ်မၤစၢၤ ဒီးဆီၣ်သနံးက့ၤပတၢ်ပၢၢ်ဆၢလၢ ပကအိၣ်မုာ်အိၣ်ခုၣ်ဒီးပဒုၣ်ပဒါန့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်တ့ၢ်လံ. ပတၢ်နၢ်ပၢၢ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အတကွီၢ်ကဝးအဂီၢ်ပဘၣ်စိာ်မဲာ်စိာ်နါစ့ၢ်ကီးလၢ ဟီၣ်ခိၣ်အထံရူၢ်ကီၢ်သဲး, ဟီၣ်ခိၣ်အတၢ်ဆီတလဲ, ထံကီၢ်တဖၣ်အဘၢၣ်စၢၤတၢ်ဖ့ၣ်ဆၢ, အတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤဒီး ဘီမုၢ်သိၣ်မှံၤ အတၢ်သူၣ်လီၤဘျးစဲ တဖၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ဟီၣ်ခိၣ် တၢ်ဆီတလဲလၢအပူၤကွံာ်(၇၅)နံၣ်န့ၣ် ပျိၣ်လဲကွံာ်တၢ်လၢာ်လံ. တၢ်သ့ၣ်ညါထဲပတၢ်ပၢၢ်ဆၢအတၢ်စံၣ်စိၤန့ၣ် တလၢပှဲၤလၢ တၢ်နၢ်ပၢၢ်ဟီၣ်ခိၣ်အထံရူၢ်ကီၢ်သဲးဒီး ကီၢ်သူလ့ၤအတၢ်အိၣ်ဂဲၤဆၢထၢၣ်အဂီၢ်လၢၤဘၣ်.
ကီၢ်လၢအမုာ်ကဘၣ်တုၤအိၣ်ပှၤ.
ပမ့ၢ်အိၣ်မူကွၢ်လိဒိဂ့ၤတဲာ်ဘၣ်လၢ ပှၤကလုာ်လၢအလဲၤထီၣ်လဲၤထီတဖၣ်န့ၣ် ပကလဲၤထီၣ်လဲၤထီလီၤ.အလၢအပှဲၤမ့တန့ၢ်ဒၣ်လဲာ် ၇၅မျးကယၤန့ၣ် အသူအသၣ်ကဘၣ်ဖျါ. ပခိၣ်ဒိၣ်စီၤဘးအူကၠံအတၢ်စံးပာ်လၢ ကညီကီၢ်ကန့ၢ်အဂီၢ်ကျဲသၢဘိ လၢအမ့ၢ်ဝဲ
- (၁)ဒုၣ်ဒါပျၢ်စုပျၢ်ခီၣ်အၢၣ်လီၤဟ့ၣ်ထွဲဝဲဲ(voluntary gift),
- (၂)ပဒုးန့ၢ်လၢ ပသုးဂံၢ်ဘါ(military conquest), ဒီး
- (၃)တၢ်အိၣ်သးဆီတလဲတၢ်ဆီၣ်သနံးအသးဝးဝး(force of circumstances)န့ၣ် အခဲအံၤကဟဲတုၤအိၣ်ပှၤလၢ ကျဲသၢဘိလၢာ်ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်သးအပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဆၢကတီၢ်ခဲအံၤ ပကမၤစၢၤ ကလုာ်ဒူၣ်တဖၣ် လၢအဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်တၢ်ဒံးသိးဒီးပှၤတဖၣ် ဖဲပသ့န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်ဂ့ၤလီၤ. ပကြၢးမၤလီၤ. ကလုာ်ဒူၣ်ဖီၣ်စုကဝဲၤလၢ အဒုးပဒုၣ်ပဒါန့ၣ် မ့ၢ်ပတၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါလီၤ. ဘၣ်ဆၣ် ပဟးစံးလၤပသးလၢ ပကအုၣ်က့ၤခီၣ်က့ၤကီၤပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်ဒီး ခဲအံၤပှၤလၢအနီၢ်ဆံးဒီပုၢ်ဝဲၢ်သၢဖုန့ၣ်လဲၤလၢပှၤမဲာ်ညါလံ. ပကစၢ်ဒၣ်ပဝဲ ပဆၢထၢၣ်ကဘၣ်ကျၢၤ ဒ်သိးပဝံၢ်ဆၢထၢၣ်ပှၤလၢအဂံၢ်စၢ်ကန့ၢ် အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပကြၢးသူၣ်လီၤဆိပသး ဒ်သိး ပမၤစၢၤက့ၤပှၤလၢပဃၢၤကသ့အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. သူၣ်လီၤပသးဒီး ပာ်လီၤမီၢ်သီကျဲသနူလၢ အဒုးအိၣ်ထီၣ် သိၣ်မှံၤတံၤသကိး လၢအဂ့ၤ လၢလီၢ်ယံၤလီၢ်ဘူး ကီၢ်ယံၤကီၢ်ဘူးလၢပမၤစၢၤလိာ်သးယာ်ခီယာ်ခီ လၢအကဲထီၣ်ပတၢ်ဂံၢ်တၢ်ဘါဒီး ထံကီၢ်အတၢ်ဂၢၢ်တၢ်ကျၢၤ အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်ပံၤယီၤအတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ်မ့မ့ၢ်ဘၣ်ဖုးထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ် နဆ့ၣ်နီၤတဲသကိးတၢ်လၢစီၤနီၤခိၣ်လၢတၢ်သးအိၣ်သးဘျၢန့ၣ် လၢတနံၣ်အတီၢ်ပူၤအစၢကဘျၣ်ဖျါ. ဒီးကီၢ်ပံၤယီၤအတၢ်ဂ့ၢ်ကီမ့မ့ၢ်ဘၣ်ဖုး ထံကီၢ်တၢ်ဘျၢသဲစးခိၣ်သ့ၣ် အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ် နဂၢၤဖှိၣ်နသးဒီးကွဲးအီၤန့ၣ် လၢ တလါအတီၢ်ပူၤန့ၣ် ကဘၣ်ဝံၤဝဲလီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, မ့မ့ၢ်တၢ်သကဲာ်ပဝးလုၢ်လၢ်အတၢ်ဂ့ၢ်ကီန့ၣ် ပိာ်ထွဲအခံအစိၤတဖၣ်အစိၤ န့ၣ်လီၤ.
ပှၤတနီၤအိၣ်ဒီး မုၢ်ထူၣ်ခါအတၢ်မံမီၢ်လၢ ကသူၣ်ထီၣ်က့ၤ ကီၢ်ပံၤယီၤဒီတဘ့ၣ်ဒီး ကနုာ်လီၤပၢဝဲန့ၣ်လီၤ. အိၣ်လံအနံၣ်နွံဆံဘျဲၣ်လံ, တၢ်သူၣ်ထီၣ်ကီၢ်စၢဖှိၣ် တန့ၢ်ဒံးဘၣ်. ကီၢ်ပံၤယီၤအပူၤ ကလုာ်ဒူၣ်အိၣ်ပှဲၤပှဲၤအံၤ လၢအအိၣ်ဒီးအတၢ်မံမိၣ်ဒၣ်ဝဲစုာ်စုာ်န့ၣ် နကလဲၤ စၢဖှိၣ်အီၤလၢတၢ်လံာ်တၢ်လီ တၢ်ကဘျံးကဘျၣ် တၢ်မၤဆူၣ်မၤစိး အပူၤန့ၣ် နသူၣ်ထီၣ် ကန့ၢ်ဒၣ် ကီၢ်လၢဘၣ်ဆိၣ်အၢ လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢန့ၣ်လီၤ. နကစၢဖှိၣ်နသးဒီးပှၤဂၤန့ၣ်ပှၤဂၤကဘၣ် အဲၣ်တီအဲၣ်လိၤနၤန့ၣ်လီၤ. ခဲအံၤနမ့ၢ်လဲၤစၢဖှိၣ်နသးဒီး တၢ်လၢအသးကံၢ်ကလီၤပှီၢ်န့ၣ် အိၣ်ဒၣ်နကလီၤပှီၢ် ပိာ်ထွဲ အခံန့ၣ်လီၤ.
ဒ်ပဟီၣ်ခိၣ်ဖိတဂၤအသိးပကြၢး သူၣ်ထီၣ်က့ၤပှၤလၢပဃၢၤဖဲပသ့န့ၣ် မ့ၢ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးလၢ အဂ့ၤလီၤ. ဖဲပအိၣ်က့ၤဒီးပသူးပသ့ၣ်ဒ်ပှၤတကလုာ်အသိး, ဒီးပအိၣ်ဒီးပဂံၢ်ပဘါ ဒ်ထံကီၢ်တဘ့ၣ်အသိးအဆၢကတီၢ်န့ၣ် ပတၢ်သ့တၢ်ဘၣ် ပတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါ ဃုာ်ဒီး ပတၢ်ဆဲးတၢ်လၤသကဲာ်ပဝး ဆိကမိၣ်ပီညါန့ၣ် ကမ့ၢ်ကစိာ်ကဖီထီၣ်က့ၤကလုာ်တဖၣ် ဒ်ပမ့ၢ်က့ၤဖိဝဲၢ်ကိလၢဘၣ်ဆိၣ်ဂ့ၤလၢပှၤဂၤအဂီၢ် အခါန့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်သူလ့ၤ ကဘၣ်တုၤအိၣ်ပှၤ ဖဲပစိၤအံၤလီၤ. လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢန့ၣ် ပှၤလၢအသးဒ့ဒီတဖၣ် အိၣ်ဝဲထီဘိ လၢပျၢၤလၢကစၢၤ ဒီးတုၤခဲကနံၣ်အံၤလီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်ဆီတလဲတဖၣ်န့ၣ် တဟဲအိၣ်ထီၣ်အသးလၢ ပှၤသးဒ့ဒီတဖၣ်ဘၣ်. ပတၢ်နာ်တၢ်မုၢ်လၢ်ဒီး ၂၀၂၄နံၣ်ဒုးယၤထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်ဆီတလဲ ဃုာ်ဒီးကလုာ်တၢ်အိၣ်ကတီၤသးန့ၣ် ကအိးထီၣ်န့ၢ်ပှၤကျဲလၢပကတုၤအိၣ်ဖံဖုအတၢ်မံမီၢ် ကီၢ်သူလ့ၤ လၢအလၢပှဲၤဝးကဝီၤ လၢအအိၣ်ဒီးကလုာ်တၢ်သဘျ့ လၢအကတီၤဃာ်တၢ်စီတၢ်ဆှံဒီးအစိာ်ကဖီထီၣ် ကလုာ်တၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ လၢကမ့ၢ် ထံကီၢ်လၢပဆၢထံၣ် ပဆၢအိၣ်ဘၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.
လၢတၢ်မုၢ်လၢ်တၢ်ဆိကမိၣ်အါ
စီၤလါကပီၤ
February 2024
Print Friendly View PDF

လံာ်ဒိးသန့ၤတနီၤ
• သရၣ်ဒိၣ်စိ အဲးဒဝၢးအိၣ်ဝဲလ်စၢၣ်, တၢ်ဃူလီၤပလိာ် လၢတၢ်သ့ၣ်ညါပာ်ဖှိၣ် (အဲကလံးကျိာ်)
Wilson, E. O. (1999). Consilience: The Unity of Knowledge. National Geographic Books.
• သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ အလံၢ်စလံမ်, ဟီၣ်ခိၣ်အတၢ်ရဲၣ်လီၤကျဲၤလီၤ (အဲကလံးကျိာ်)
Ali, S. H. (2022). Earthly Order: How Natural Laws Define Human Life. Oxford University Press.
• သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ မဲရံၢ်ခီလၣ်ဟဲ, တၢ်ဒုးတၢ်ယၤဒီးတၢ်သူၣ်ထီၣ်ထံကီၢ် (အဲကလံးကျိာ်)
Callahan, M. P. (2003). Making enemies: War and State Building in Burma. Cornell University Press.
• သရၣ်ဒိၣ်စိ ကၠံမ်စ်ခၢးလဲစံၢ်, တၢ်ထုးဖးသးလၢကီၢ်မိၢ်ပှၢ်ဒီး တၢ်သူၣ်ထီၣ်ထံကီၢ် (အဲကလံးကျိာ်)
Ker-Lindsay, J., & Fabry, M. (2022). Secession and state creation: What Everyone Needs to Know®. Oxford University Press.
• သရၣ်ဒိၣ်စိ သဲးမၠံးအူ, ကီၢ်ပံၤယီၤအတၢ်စံၣ်စိၤခူသူၣ် (အဲကလံးကျိာ်)
Myint-U, T. (2019). The Hidden History of Burma: Race, capitalism, and the crisis of democracy in the 21st century. W. W. Norton & Company.
• သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ အဲၣ်ကၠလံနီ, ကညီဖိလၢကီၢ်ပံၤယီၤအတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤ (အဲကလံးကျိာ်)
Naw, A. (2023). The history of the Karen people of Burma.
• သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ အါတဲးထီမၢ, ကညီတၢ်ပၢၢ်ဆၢလၢကီၢ်ပံၤယီၤ (အဲကလံးကျိာ်)
Thawnghmung, A. M. (2008). The Karen Revolution in Burma: Diverse Voices, Uncertain Ends. Institute of Southeast Asian Studies.
• သရၣ်ဒိၣ်စိဒီနၢၣ်မခ့စံၢ်စမံးတၢၣ်, ကညီဖိလၢကီၢ်ပံၤယီၤလၢအသးတီ (အဲကလံးကျိာ်)
Smeaton, D. M. (1887). The Loyal Karens of Burma
• သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ အါတဲးထီမၢဒီး သရၣ်ဒိၣ်စိတနီၤ, မၤနၢၤတၢ်လၢ တၢ်ရဲၣ်ကူၣ်တရံးအကျဲ, ထံကီၢ်ပဒိၣ်ကူၣ်ထီၣ်တၢ်လၢ ကမၤမုာ်မၤခုၣ်က့ၤ ကလုာ်ဒူၣ်တဖၣ် (အဲကလံးကျိာ်)
Bertrand, J., Pelletier, A., & Thawnghmung, A. M. (2022). Winning by process: The State and Neutralization of Ethnic Minorities in Myanmar. Southeast Asia Program Publications.
• သရၣ်စီၤဘီၢ်လ့, သီသံၣ်ပှီၤဂီၤယွၤစ့ဘီ ဒီးအရ့ဒိၣ်လံစၢဖှိၣ်သွံၣ်· (2002). Nopburee Press, Chiangmai) (ကညီကျိာ်)